Cash pooling a cienka kapitalizacja

Mimo utrwalonej linii orzeczniczej wojewódzkich sądów administracyjnych, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że umowa zarządzania płynnością finansową (cash pooling) może zostać uznana za umowę pożyczki w rozumieniu przepisów dotyczących tzw. cienkiej kapitalizacji, co w konsekwencji oznacza, że mogą być do niej stosowane ograniczenia w zaliczaniu odsetek do kosztów uzyskania przychodów.

Coraz bardziej popularna struktura cash poolingu nie została wprost uregulowana w obowiązujących przepisach prawa. Powoduje to, że jej stosowanie stwarza wiele problemów natury podatkowej.

Cash pooling stanowi formę globalnego zarządzania środkami finansowymi stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej lub podmioty powiązane ze sobą ekonomicznie. Polega na koncentrowaniu środków z jednostkowych rachunków (sald) poszczególnych jednostek na wspólnym rachunku grupy (rachunek główny) i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą przy wykorzystaniu korzyści skali. Na rachunku głównym dochodzi do kompensowania przejściowych nadwyżek wykazywanych przez niektórych uczestników, z niedoborami występującymi u pozostałych uczestników. Najważniejszą korzyścią wynikającą z cash poolingu jest efektywna alokacja środków finansowych, przy jednoczesnym minimalizowaniu kosztów finansowania zewnętrznego.

Jeden z problemów związanych z umowami cash poolingu sprowadza się do uznania, czy do płaconych w jego ramach odsetek powinny znaleźć zastosowanie przepisy o niedostatecznej kapitalizacji.

Dotyczą one bowiem pożyczek, które w stanie prawnym obowiązującym do końca 2014 r. zostały zdefiniowane jako każda umowa, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę. W obecnym stanie prawnym do czynności zrównanych z pożyczką dodano kredyt oraz wskazano, że pochodnych instrumentów finansowych nie uważa się za pożyczkę w rozumieniu tego przepisu.

Do tej pory negatywne interpretacje organów podatkowych były uchylane przez wojewódzkie sądy administracyjne, które stwierdzały, że umowy cash poolingu nie stanowią umowy pożyczki w rozumieniu przepisów cienkiej kapitalizacji, które w konsekwencji nie powinny mieć zastosowania do tego systemu.

Jednakże pierwsze wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, które zapadły 30.09.2015 r. w sprawie o sygn. II FSK 3137/14 oraz II FSK 2033/14 prezentują zupełnie odmienny pogląd. Stwierdzono w nich, że w ramach struktury cash poolingu mamy do czynienia z przekazywaniem środków pieniężnych pomiędzy uczestnikami, przy jednoczesnej – wynikającej  z logiki struktury zarządzania płynnością finansową – konieczności zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Podkreślono, że co prawda uczestnicy tego systemu nie są zobowiązani do przeniesienia z góry ustalonej ilości pieniędzy na rzecz określonego podmiotu, niemniej fakt, iż w ramach struktury udostępniają oni lub pobierają środki, w zależności od swojej sytuacji finansowej, oznacza, że w takim przypadku mamy do czynienia z pożyczką w świetle przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.    

Pogląd zaprezentowany przez NSA jest dość dyskusyjny. Wskazać bowiem należy, że głównym celem cienkiej kapitalizacji jest ograniczenie wielkości pożyczek (kredytów) udzielonych spółkom przez ich udziałowców, zamiast wkładów na kapitał zakładowy. Natomiast umowa cash poolingu to jedynie forma wykorzystania nadwyżek finansowych generowanych przez uczestników oraz zaspokojenie ich potrzeb finansowych związanych z przepływem środków pieniężnych. W konstrukcji tej występuje wyłącznie operacja wyrównania sald. Ponadto należy zauważyć, że w sytuacji gdyby ustawodawca chciał objąć umowy cash poolingu przepisami o cienkiej kapitalizacji, wymieniłby je obok depozytu nieprawidłowego i lokaty jako czynności zrównane z pożyczką. Odwołując się do przywołanej definicji pożyczki podkreślić należy, że podmioty przystępujące do cash poolingu nie zobowiązują się do przeniesienia własności określonej z góry ilości pieniędzy na innego uczestnika sytemu. Uczestnicy nie wiedzą kiedy ich środki zostaną wykorzystane, w jakiej wysokości i przez którego z uczestników. Nie jest więc skonkretyzowana druga strona transakcji i wysokość jej przedmiotu, co oznacza, że podmioty porozumienia nie są w tym zakresie wobec siebie stronami stosunków zobowiązaniowych.

Co ciekawe z poglądem zaprezentowanym przez NSA nie zgodził się już Wojewódzki Sąd Administracyjny w  Gdańsku w wyroku z dnia 20.01.2016 r. o sygn. I SA/Gd 878/15. Wydane w 2016 roku przez NSA wyroki (np. z 21.07.2016 r., II FSK 1739/14 oraz z 07.07.2016 r., II FSK 993/16) nie napawają jednak optymizmem i – jak się wydaje – podatnicy powinni liczyć się z tym, że negatywny nurt zostanie utrwalony.