Co w ściekach piszczy, czyli praktycznie o odprowadzaniu ścieków. Cz. 1 – pobieranie próbek

Nieodłącznym aspektem wprowadzania ścieków do wód lub do ziemi w ramach korzystania z usług wodnych jest prowadzenie pomiarów jakości ścieków. Muszą one bowiem spełniać określone warunki w zakresie zawartości poszczególnych substancji zanieczyszczających. Poniżej przedstawiamy ogólne zasady dotyczące pobierania próbek ścieków w ramach obowiązkowych pomiarów jakości ścieków, do których zobligowane są podmioty wprowadzające ścieki do wód lub do ziemi w oparciu o pozwolenie wodnoprawne na korzystanie z usług wodnych[1].

Należy pamiętać, że przestrzeganie przepisów dot. wprowadzania ścieków do wód lub do ziemi jest jednym z podstawowych obszarów działalności, które Inspekcja Ochrony Środowiska poddaje kontroli. W związku z tym warto upewnić się, że pobór próbek ścieków wprowadzanych do wód lub do ziemi w Państwa przedsiębiorstwach odbywa się z zachowaniem wymaganych warunków, które szczegółowo określa pozwolenie wodnoprawne. Z kolei ci z Państwa, którzy dopiero zamierzają ubiegać się o pozwolenie wodnoprawne, dzięki lekturze tego artykułu dowiedzą się, z czym przyjdzie im się mierzyć po uzyskaniu pozwolenia, jeżeli chodzi o prowadzenie pomiarów jakości ścieków wprowadzanych do wód lub do ziemi.

Pobieranie próbek ścieków – podstawa prawna

Najważniejszym aktem prawym, który reguluje kwestie związane z jakością ścieków wprowadzanych do wód lub do ziemi jest Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 12 lipca 2019 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków, a także przy odprowadzaniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych[2].

Rozporządzenie to reguluje m. in. takie zagadnienia jak miejsce poboru próbek ścieków, oczyszczonych, częstotliwość poboru próbek a także określa, w jaki sposób ocenia się czy ścieki spełniają wymagane warunki co do ich stanu i składu lub też minimalnego stopnia redukcji substancji zanieczyszczających w procesie oczyszczania.

Pobieranie próbek ścieków bytowych, komunalnych oraz przemysłowych – kiedy, gdzie, jak i ile?

Tytułem wstępu należy wskazać, że wszelkie badania jakości ścieków, o których mowa w niniejszym artykule – w tym także pobieranie próbek do badań – powinny odbywać się za pośrednictwem laboratorium posiadającego stosowny certyfikat akredytacji. Niezachowanie tego warunku może skutkować nałożeniem horrendalnie wysokich opłat podwyższonych, nierzadko sięgających wielu milionów złotych.

Pobierania próbek ścieków bytowych oraz ścieków komunalnych (w tym z aglomeracji), wprowadzanych do wód lub do ziemi należy dokonywać w regularnych odstępach czasu w okresie roku. Pobór powinien odbywać się stale w tym samym miejscu[3], w którym ścieki są wprowadzane do wód lub do ziemi[4] – takie miejsce określa się w ramach pozwolenia wodnoprawnego i zazwyczaj jest to wylot kanalizacji do odbiornika.

Sformułowanie „w okresie roku”, którym posługuje się prawodawca w ramach omawianego rozporządzenia może okazać się swego rodzaju „pułapką”, bowiem odnosi się ono nie do roku kalendarzowego, lecz do rocznego okresu obowiązywania pozwolenia wodnoprawnego – a to dość istotna różnica.

O tym, w jaki sposób dokonuje się oceny spełniania warunków pozwolenia w owym rocznym okresie, a także jakie skutki pociąga za sobą prowadzenie badań (w tym pobieranie próbek) bez udziału podmiotu akredytowanego, dowiecie się Państwo w kolejnych artykułach z tej serii.

Reguła dotycząca pobierania próbek w stałych odstępach czasu w okresie roku dotyczy „czystych” ścieków bytowych oraz ścieków komunalnych i odnosi się do próbek pobieranych dla oznaczenia zawartości następujących substancji zanieczyszczających: BZT₅, ChZT_Cr, zawiesina ogólna, azot ogólny i fosfor ogólny – czyli „klasyki” ścieków bytowych i komunalnych.

Jeżeli chodzi o liczbę próbek ścieków bytowych i komunalnych, które należy pobierać w okresie roku, to jest ona ściśle uzależniona od wskaźnika RLM[5] danej oczyszczalni i wynosi:

1. dla RLM oczyszczalni poniżej 2000 – 4 próbki w okresie roku*,
2. dla RLM oczyszczalni od 2000 do 9999 – 12 próbek w okresie roku*,
3. dla RLM oczyszczalni od 10000 do 49999 – 12 próbek w okresie roku,
4. dla RLM oczyszczalni 50000 i większej – 24 próbki w okresie roku.

Dla oczyszczalni ścieków o RLM poniżej 2000 oraz RLM w przedziale od 2000 do 9999 (oznaczone gwiazdką) rozporządzenie z 2019 r. przewiduje swego rodzaju ułatwienie, gdyż w określonych okolicznościach dopuszczalne jest zmniejszenie liczby pobieranych próbek. W przypadku, gdy komplet pobranych próbek ścieków spełnia wymagane warunki co do jakości, dopuszczalne jest zmniejszenie liczby pobieranych próbek odpowiednio do 2 i 4 w okresie roku (niezmiennie w stałych odstępach w okresie roku).

Ważne: jeżeli próbki pobrane w zmniejszonej liczbie nie spełniają wymaganych warunków – wówczas w kolejnym roku należy ponownie pobrać próbki w „pełnej” liczbie. Spełnianie wymaganych warunków musi być skrupulatnie monitorowane przez podmiot wprowadzający ścieki. Przeoczenie momentu, w którym ścieki przestały spełniać warunki i niedochowanie obowiązku powrotu do „pełnej” liczby pobieranych próbek może rodzić daleko idące konsekwencje, w tym zwłaszcza finansowe.

Nieco inaczej rzecz ma się w przypadku ścieków komunalnych stanowiących mieszaninę ścieków bytowych z przemysłowymi albo wodami opadowymi lub roztopowymi, wprowadzanych do wód lub do ziemi, bowiem w tym przypadku należy dokonywać poboru dodatkowych próbek z zachowaniem częstotliwości min. raz na dwa miesiące, celem oznaczenia zawartości substancji wymienionych w tabeli II załącznika nr 4 do rozporządzenia z 2019 r. (w tym takich substancji jak chlorki, siarczany czy węglowodory ropopochodne, które występują przede wszystkim w ściekach przemysłowych, a których „domieszka” w tym przypadku znajduje się w ściekach komunalnych).

Jeżeli natomiast mówimy o pobieraniu próbek ścieków przemysłowych, to powinnno odbywać się ono w regularnych odstępach czasu z zachowaniem częstotliwości co najmniej raz na dwa miesiące, chyba, że w ściekach tych znajdują się substancje określone przez prawodawcę jako szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego, takie jak kadm lub rtęć czy też szkodliwe substancje stosowane w produkcji przemysłowej jako rozpuszczalniki lub impregnaty (jak np. chloroform, chlorometany czy chlorobenzeny). W takim przypadku poboru próbek dla oznaczenia zawartości substancji szczególnie szkodliwych dokonuje się codziennie.

Jeżeli chodzi o miejsce poboru próbek ścieków przemysłowych, to analogicznie jak przy ściekach bytowych i komunalnych pobór powinien odbywać się co do zasady w stale w tym samym miejscu, w którym ścieki są wprowadzane do wód[6].

Należy zaznaczyć, że w przypadku ścieków przemysłowych nie mamy do czynienia z żadnego rodzaju ułatwieniami co do liczby pobieranych próbek, jak ma to miejsce w przypadku ścieków komunalnych w zakresie oznaczania zawartości BZT₅, ChZT_Cr, zawiesiny ogólnej, azotu ogólnego czy fosforu ogólnego.

O tym, w jaki sposób przebiega ocena spełniania wymagań w zakresie jakości ścieków określonych w pozwoleniu wodnoprawnym, a także jakie sankcje grożą za odprowadzanie ścieków niespełniających wymagań, dowiecie się Państwo w następnych artykułach z tej serii.