Koronawirus – Odpowiedzialność odszkodowawcza za straty majątkowe podczas stanu nadzwyczajnego

Wprowadzenie stanu klęski żywiołowej w związku z pandemią koronawirusa umożliwia dochodzenie odszkodowania przez poszkodowanych, którzy doznali w jego wyniku uszczerbku majątkowego.

Skutki zastosowania ustawy

Dotychczas nie wprowadzono w kraju stanu nadzwyczajnego, jednak warto zaznaczyć, że takie rozwiązanie dałoby podstawę do wystąpienia z roszczeniami odszkodowawczymi za straty majątkowe powstałe w następstwie ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w trakcie jego obowiązywania. Byłaby to sytuacja szczególnie korzystna dla przedsiębiorców, którzy najdotkliwiej odczuli skutki finansowe pandemii COVID-19 ze względu na zakaz lub ograniczenia prowadzenia działalności gospodarczej. Wypłata odszkodowań na tak dużą skalę stanowiłaby natomiast znaczne obciążenie finansowe dla Skarbu Państwa.

Przedmiot ustawy

Kwestię wyżej wspomnianej odpowiedzialności odszkodowawczej reguluje ustawa z 22 listopada 2002 r. o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela (Dz. U. 2002 nr 233 poz. 1955). Konstytucja RP przewiduje możliwość wprowadzenia stanu nadzwyczajnego w postaci stanu wojennego, stanu wyjątkowego oraz stanu klęski żywiołowej. Bez wątpienia należy uznać, że obecna sytuacja epidemiczna uzasadnia wprowadzenie stanu klęski żywiołowej. To z kolei umożliwiłoby poszkodowanym dochodzenie roszczeń odszkodowawczych, łagodząc  skutki kryzysu gospodarczego.

Przebieg postępowania

Roszczenie odszkodowawcze nie obejmuje całości szkody, pod pojęciem której rozumie się w prawie cywilnym stratę rzeczywistą oraz utracone korzyści. Ustawa ogranicza możliwość dochodzenia odszkodowania jedynie do straty rzeczywistej, czyli  pomniejszenia majątku poszkodowanego na skutek wprowadzonego stanu nadzwyczajnego. Na uwagę zasługuje również fakt, że ustawa wprowadza specyficzny rodzaj postępowania, łączący elementy procedury administracyjnej oraz cywilnej. Odszkodowanie przyznaje się na pisemny wniosek poszkodowanego złożony do wojewody właściwego ze względu na miejsce powstania straty majątkowej. Wniosek taki powinien zawierać między innymi określenie wysokości poniesionej straty, czas, miejsce, okoliczności jej powstania a także rodzaj ograniczenia, z którego wynikła strata majątkowa. Sam fakt ograniczenia praw i wolności nie rodzi po stronie Skarbu Państwa odpowiedzialności odszkodowawczej. Wyżej wymienione okoliczności powinny wystąpić w związku przyczynowym z powstaniem straty majątkowej. Zgodnie z art. 5 ust. 4 ustawy wojewoda jest zobligowany do wydania decyzji w sprawie niezwłocznie, nie później niż w terminie trzech miesięcy od dnia złożenia wniosku. Decyzja taka jest ostateczna, czyli  nie przysługuje od niej odwołanie w administracyjnym toku instancji. Nie podlega ona również zaskarżeniu do sądu administracyjnego. Poszkodowany niezadowolony z rozstrzygnięcia organu może natomiast wnieść powództwo do sądu powszechnego. Żądanie odszkodowania należy zgłosić przed upływem roku, w którym poszkodowany dowiedział się o powstaniu straty majątkowej, jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem trzech lat od dnia zniesienia stanu nadzwyczajnego.

W związku z tym, że sytuacja epidemiczna w kraju gwałtownie się zmienia, wprowadzenie stanu klęski żywiołowej w bliskiej przyszłości nie jest wykluczone. Warto zatem pamiętać o potencjalnej możliwości skorzystania z instrumentów prawnych, które mogą przyczynić się do poprawy kondycji finansowej, zwłaszcza przedsiębiorców. Zastosowanie wyżej wymienionej ustawy na tak szeroką skalę miałoby charakter bezprecedensowy.