Motywy uchwały SN w sprawie nabycia służebności gruntowej

Sąd Najwyższy w dniu 5 czerwca 2018 r. podjął uchwałę (sygn. III CZP 50/17), w której zanegował nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe służebności z mocy prawa w związku z nabyciem własności urządzeń przesyłowych.

 Przypomnijmy, że Sąd Najwyższy stwierdził, że nabycie przez przedsiębiorstwo państwowe na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych [dalej: u.z.u.p.p.] własności urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomościach należących do Skarbu Państwa nie spowodowało uzyskania przez to przedsiębiorstwo z mocy prawa służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu obciążającej te nieruchomości, o czym informowaliśmy w poprzednim wpisie pt. Nowa uchwała SN w sprawie nabycia służebności gruntowej.

 Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie motywów podjętego rozstrzygnięcia.

 Wątpliwości interpretacyjne

 Zagadnie prawne, które rozstrzygnął Sąd Najwyższy, pojawiło się w sprawie, w której wnioskodawca żądał ustanowienia na jego nieruchomości służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego. Specyfika sprawy wynikała z tego, że nieruchomość objęta wnioskiem stanowiła własność Skarbu Państwa w chwili posadowienia na niej urządzeń przesyłowych, które pierwotnie były eksploatowane przez przedsiębiorstwo państwowe.

 Przedsiębiorca przesyłowy – biorąc pod uwagę dotychczasową linię orzeczniczą (por. postanowienia SN z dnia 12 maja 2016 r., sygn. IV CSK 509/15 i IV CSK 510/15) – podniósł w związku z przywołanymi powyżej okolicznościami zarzut zasiedzenia służebności przesyłu lub służebności odpowiadającej treści takiej służebności.

 Rozpoznający sprawę sąd II instancji powziął jednak wątpliwości, którym dał wyraz w swoich pytaniach prawnych, wskazując że w postępowaniu o ustanowienie służebności przesyłu rozpatrzenie zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu musi być poprzedzone oceną, czy podmiot podnoszący taki zarzut nie dysponuje już tytułem prawnym do korzystania w odpowiednim zakresie z nieruchomości, na której służebność ma zostać ustanowiona, gdyż jego powstanie takiego tytułu z mocy prawa z dniem nabycia przez przedsiębiorstwo państwowe własności urządzeń przesyłowych wyłącza zasiedzenie służebności.

Motywy rozstrzygnięcia SN

 Sąd Najwyższy w najnowszej uchwale jednoznacznie wykluczył możliwość nabycia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu w związku z nabyciem własności urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomościach należących do Skarbu Państwa. Podkreślił przy tym, że dotychczasowe stanowisko, iż przedsiębiorstwo państwowe, które z mocy u.z.u.p.p. nabyło własność urządzeń przesyłowych posadowionych na gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa, nabywało również służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu, nie znajduje oparcia w przepisach prawa.

 W uzasadnieniu do uchwały podkreślił, że pogląd uznający art. 1 pkt 9 u.z.u.p.p. za podstawę nabycia służebności gruntowej z mocy prawa jest zbyt daleko idący. W ocenie Sądu nie można uznać, że wraz z uzyskaniem prawa własności urządzeń przesyłowych przedsiębiorstwa państwowe nabyły niejako automatycznie także służebność gruntową nieruchomości, na których posadowione zostały urządzenia przesyłowe.

 Sąd Najwyższy wskazał wprost, że polski system prawny nie zna konstrukcji nabycia służebności gruntowych z mocy prawa. Błędne jest upatrywanie źródła takiego rozwiązania w przepisach prawa sąsiedzkiego (art. 145, 146 i 151 oraz 305² k.c.) czy w art. 1 pkt 9 u.z.u.p.p. Mając na uwadze założenie o racjonalności prawodawcy należy przyjąć, że brak wyraźnego uregulowania możliwości ustanowienia służebności gruntowej ex lege jest świadomym działaniem zgodnym z intencją ustawodawcy. Takiej podstawy nie stanowi też art. 287 k.c., gdyż jak podkreślił Sąd Najwyższy znajduje on zastosowanie w sytuacji, gdy umowa nie wyjaśnia w sposób wyczerpujący treści służebności. Nie można zatem rozszerzać jego skuteczności na jakiekolwiek źródło powstania tego prawa.

 Sąd zaakcentował również doniosły charakter praw rzeczowych i związaną z tym zasadę jawności tych praw. Wskazał, iż nie jest możliwe poszanowanie prawa, jeśli jego istnienie pozostaje nieznane i niejasne.

 Sąd Najwyższy podkreślił ponadto, iż dopuszczenie możliwości nabycia służebności gruntowej ex lege stwarzałoby nowy stan prawny i byłoby możliwe wyłącznie na podstawie jednoznacznie wskazanej w ustawie. W odniesieniu do praw rzeczowych obowiązuje bowiem zamknięty katalog zarówno praw rzeczowych, jak i sposobów ich nabycia. Gdyby przyjąć możliwość nabycia służebności z mocy prawa w związku z nabyciem własności urządzeń przesyłowych, doszłoby do utworzenia nowego ograniczonego prawa rzeczowego z naruszeniem zasady numerus clausus.