Niekonstytucyjna kara pieniężna

Trybunał Konstytucyjny przesądził, że brak możliwości miarkowania wysokości kary pieniężnej za przekazanie po terminie kwartalnego sprawozdania podmiotu prowadzącego działalność w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych i transportu nieczystości ciekłych jest niezgodny z Konstytucją.

Kary pieniężne, wymierzane na podstawie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach[1], mogą stanowić dotkliwą sankcję dla przedsiębiorcy, prowadzącego działalność uregulowaną w tej ustawie. Przewiduje ona szereg przypadków, w których przedsiębiorca może zostać obciążony konsekwencjami finansowymi, przy czym nie w każdej sytuacji organ wymierzający sankcję ma możliwość wzięcia pod uwagę stopień szkodliwości czynu, zakres naruszenia oraz dotychczasową działalności podmiotu.[2]

Takim przypadkiem jest kara pieniężna, wymierzana podmiotowi prowadzącemu działalność w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych lub osadników w instalacjach przydomowych oczyszczalni ścieków i transportu nieczystości ciekłych za nieterminowe przekazanie sprawozdania kwartalnego z prowadzonej działalności.[3] Ustawodawca w sposób sztywny uregulował wysokość kary pieniężnej w ten sposób, że za każdy dzień opóźnienia w złożeniu sprawozdania wymierzana jest kara w wysokości 300 zł, przy czym nie można jej nałożyć za okres dłuższy niż 90 dni (do dnia 8.08.2022 r. kara ta była wymierzana w wysokości 100 zł za każdy dzień opóźnienia, nie więcej jednak niż za 365 dni).

Taki sposób uregulowania zasad wymiaru tej kary skutkował przyjęciem przez organy[4], że wystarczającą przesłanką nałożenia sankcji jest nieterminowe przedłożenie sprawozdania, a organ nie ma możliwości i nie powinien badać przyczyn, ze względu na które doszło do ww. naruszenia i de facto musi wymierzyć karę pieniężną.

W kontekście powyższego należy wskazać, iż ponad 5 lat temu, bo z dniem 1.06.2017 r. weszły w życie przepisy Działu IVA Kodeksu postępowania administracyjnego[5], dotyczące m.in. odstąpienia przez organ od nałożenia administracyjnej kary pieniężnej. Niemniej, możliwość stosowania przepisów dotyczących odstąpienia od wymierzenia sankcji w odniesieniu do kar pieniężnych, uregulowanych w ustawie o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, budziła i jak się okazuje, stale budzi wątpliwości w praktyce orzeczniczej organów i sądów. Dopiero Naczelny Sąd Administracyjny, w uchwale z dnia 9.06.2022 r.[6], jednoznacznie przesądził, że organ powinien rozważyć zasadność odstąpienia od wymierzenia sankcji w oparciu o przepisy ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, w szczególności w przypadku, kiedy waga naruszenia prawa jest znikoma, a podmiot zaprzestał naruszania prawa.[7] Uchwała NSA przesądziła zatem o konieczności uwzględnienia przepisów normujących możliwość odstąpienia od wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej w stosunku do wszystkich przypadków, wskazanych w Rozdziale 4d ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20.12.2022 r.[8] poszedł w istocie o krok dalej. Trybunał, w odniesieniu do kary pieniężnej za nieterminowe przekazanie przez ww. podmiot odbierający nieczystości ciekłe sprawozdania z prowadzonej działalności, wskazał na niekonstytucyjność wymierzenia kary pieniężnej w sztywno określonej wysokości, bez względu na okoliczności, które doprowadziły do naruszenia ww. obowiązku.

Pomimo, że wyrok Trybunału dotyczy stricte ww. naruszenia, to wydaje się, że należy go jednak odczytywać w szerszym kontekście. Przepisy ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach przewidują analogiczny mechanizm obliczenia wysokości kary pieniężnej również w odniesieniu do innych naruszeń. Tytułem przykładu można wskazać chociażby na nieterminowe przekazanie przez przedsiębiorcę odbierającego odpady komunalne od właścicieli nieruchomości sprawozdania rocznego z prowadzonej działalności.[9] W tym przypadku wysokość kary pieniężnej wynosi 100 zł za każdy dzień opóźnienia, nie więcej jednak niż za 365 dni. Jest ona zatem obliczana w sposób sztywny, a więc w istocie tożsamy z tym, którego niekonstytucyjność została stwierdzona przez Trybunał.

Powyższe orzeczenia pozwalają na sformułowanie wniosku o konieczności uwzględnienia przez organ wymierzający sankcję nie tylko faktu naruszenia przez przedsiębiorcę obowiązku, ale również okoliczności towarzyszących naruszeniu, które mogą prowadzić bądź do odstąpienia od wymierzenia kary pieniężnej, bądź do zasadności jej miarkowania, gdy organ ma taką możliwość.