Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi w świetle planowanych zmian prawnych

Dnia 24 listopada 2015 r. Ministerstwo Środowiska opublikowało projekt Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi [dalej: nowe rozporządzenie, projekt rozporządzenia].

Zastąpi ono aktualnie obowiązujące Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi z dnia 9 września 2002 r.[1] [dalej: obowiązujące rozporządzenie].

Obowiązek wprowadzenia nowego rozporządzenia wynika ze znaczącej zmiany ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska[2] [dalej: p.o.ś.], która weszła w życie 5 września 2014 r. i dodania m.in. art. 101a p.o.ś., w tym art. 101a ust. 5 p.o.ś. zawierającego delegację ustawową dla Ministra Środowiska do wydania rozporządzenia określającego sposób prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi.

Nowe rozporządzenie, ma szerszy zakres niż do tej pory obowiązujące rozporządzenie. Planowane zmiany dotyczą zasadniczo: (i) katalogu substancji powodujących ryzyko, (ii) sposobów określenia dopuszczalnych zawartości zanieczyszczeń w glebie i ziemi, (iii) określenia etapów prowadzenia identyfikacji terenów zagrożonych oraz (iv) wprowadzenia wymagań dotyczących sposobu prowadzenia badań zanieczyszczenia powierzchni ziemi lub gleby. Nie zmienia się jednak podstawowe kryterium oceny, czy gleba lub ziemia jest zanieczyszczona. Co do zasady, tak jak dotychczas będzie nim przekroczenie dopuszczalnej zawartości w ziemi lub glebie substancji powodującej ryzyko.

Standardy jakości gleby i ziemi

Zasadnicza zmiana nastąpi w zakresie określania dopuszczalnych standardów zanieczyszczeń z uwagi na zawartość niektórych substancji w ziemi lub glebie. Zmiany obejmą ujednolicenie przedziałów głębokości, dla których dokonuje się oceny zanieczyszczenia, tj. ustalenie jednolitej głębokości dla wszystkich grup gruntów. Zróżnicowano progowe wartości dla powierzchniowej warstwy gleby (0-25 cm) i dla głębszych warstw gleby i ziemi (poniżej 25 cm). W projektowanym rozporządzeniu zastosowano również inny podział gruntów dla których określa się graniczne zawartości substancji powodujących ryzyko. Odwołano się wprost do ewidencji gruntów wynikającej z rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 29 marca 2001 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków[3].

Ponadto, pomimo, że projekt rozporządzenia wskazuje i zmienia dotychczasowy katalog substancji powodujących ryzyko szczególnie istotnych dla ochrony powierzchni ziemi i ich dopuszczalną zawartość w glebie i ziemi, podkreśla się, że nie jest to katalog zamknięty. W sytuacji kiedy stwierdza się lub domniemuje zanieczyszczenie gleby lub ziemi substancją, która nie znajduje się w wymienionym w projekcie rozporządzenia katalogu, wymagane jest przeprowadzenie oceny realnego zagrożenia i rozważenie konieczności przeprowadzenia remediacji. Jednocześnie projekt rozporządzenia wskazuje wytyczne jakie należy stosować przy dokonywaniu tej oceny.

Identyfikacja terenów zagrożonych

Projekt rozporządzenia formalizuje i doprecyzowuje procedurę identyfikacji terenów zanieczyszczonych i wprowadza 5 etapów, w których tej identyfikacji się dokonuje. W obowiązującym rozporządzeniu powyższy proces ograniczony jest do 3 etapów. Brak również szczegółowych informacji co do zakresu i sposobu przeprowadzania tej oceny.

Pierwszy etap, zgodnie z projektowaną regulacją obejmuje ustalenie działalności, która może być przyczyną zanieczyszczenia. Szczególną uwagę należy zwrócić w tym miejscu na wprowadzenie w projekcie rozporządzenia katalogu działalności mogącej z dużym prawdopodobieństwem powodować historyczne zanieczyszczenia powierzchni ziemi. Wskazane wyliczenie w załączniku 2 do projektu rozporządzenia jest zupełną nowością. Powyższego etapu w ogóle nie przewiduje aktualnie obowiązujące rozporządzenie.

Etap drugi, podobnie jak w obowiązującym rozporządzeniu ma obejmować ustalenie listy substancji powodujących ryzyko, których wystąpienie jest spodziewane z uwagi na rodzaj prowadzonej działalności. Uwzględniać należy informacje z wspomnianego już załącznika 2 do projektu rozporządzenia, w którym określono przykładowe zanieczyszczenia dla danego rodzaju działalności. W przypadku wykonywania raportu początkowego i końcowego w zakresie pozwolenia zintegrowanego należy uwzględniać wskazówki zawarte w projekcie rozporządzenia.

Etap trzeci obejmuje zebranie i przeprowadzenie analizy aktualnych informacji i badań istotnych z punktu widzenia zanieczyszczenia gleby i ziemi.

Co do zasady etap czwarty i piąty omawianej procedury jest tożsamy z obecnie obowiązującym.

Mianowicie w etapie czwartym, dokonuje się badań wstępnych, które mają na celu potwierdzenia bądź odrzucenie możliwości zanieczyszczenia ziemi i gleby. W przypadku potwierdzenia występujących zanieczyszczeń, następuje przejście do etapu piątego, w którym to dokonuje się przeprowadzenia badań szczegółowych. Badania szczegółowe pozwalają na potwierdzenie i doprecyzowanie wyników badań wstępnych. Ponadto ich celem jest określenie terenu i zasięgu występowania zanieczyszczenia. Zasadniczo natomiast różni się sposób przeprowadzania badań w powyższej wskazanych etapach. W obecnym stanie prawnym brak jest bowiem szczegółowych regulacji w zakresie wymagań poboru próbek i metodyk referencyjnych. W projekcie rozporządzenia szereg regulacji w tym zakresie przewiduje § 9 i 10 rozporządzenia. Ponadto w załączniku 3 określono referencyjne metodyki wykonywania badań.

W wyraźny sposób projekt rozporządzenia wskazuje również, że w sytuacji wykluczenia występowania zanieczyszczenia ziemi lub gleby na którymkolwiek z etapów identyfikacji, następuje zaniechanie prowadzenia dalszych badań. Rozwiązanie takie nie wynikało bezpośrednio z obowiązującego rozporządzenia.

Co do zasady ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi będzie dokonywana w 4 wskazanych przypadkach. I tak: (i) w przypadku oceny historycznego zanieczyszczenia powierzchni ziemi, (ii) w sytuacji oceny szkody w środowisku w powierzchni ziemi, (iii) jeśli wykonywany jest raport początkowy lub końcowy wynikający z regulacji prawnych w zakresie pozwoleń zintegrowanych oraz (iv) w ramach państwowego monitoringu środowiska. 

W świetle powyżej przedstawionej analizy projektu rozporządzenia z dnia 24 listopada 2015 r. wskazać należy, że zgodnie z nowymi regulacjami w zakresie procesu oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi nastąpi znaczne sformalizowanie omawianej procedury. W szczególności, wskazuje się na ścisłe metody referencyjne zgodnie, z którymi należy wykonywać prowadzone w tym zakresie badania powierzchni ziemi i ściśle określony proces poboru próbek. Sam proces identyfikacji podlegać będzie również większej formalizacji z uwagi na wskazanie rodzajów działalności, które mogą powodować ze znacznym prawdopodobieństwem historyczne zanieczyszczenia ziemi, a w tym wskazania substancji, które są charakterystyczne dla danego rodzaju działalności.

Planowanym terminem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia jest III kwartał 2016 r.