Przedawnienie roszczenia o zapłatę kary umownej

Kara umowna jest dodatkowym zastrzeżeniem umownym, powszechnie stosowanym w obrocie gospodarczym. W przypadku roszczenia o jej zapłatę, istotna pozostaje kwestia terminu jego przedawnienia.

Kara umowna

Zastrzegając w umowie karę umowną (zwaną także odszkodowaniem umownym) strony zgodnie postanawiają, że w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika naprawienie powstałej w związku z tym szkody nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniężnej bez względu na wysokość poniesionej szkody.

Oznaczenie wysokości kary umownej w umowie zazwyczaj polega na bezpośrednim wskazaniu jej wysokości (np. 1.000 zł) albo na wskazaniu relacji do wartości świadczenia głównego wynikającego z umowy (np. 10% wartości świadczenia głównego). Analogicznie sytuacja może się kształtować w przypadku kary umownej za opóźnienie lub zwłokę dłużnika w wykonaniu zobowiązania (np. 100 zł za każdy dzień opóźnienia lub zwłoki albo 1% wartości świadczenia głównego za każdy dzień opóźnienia lub zwłoki).

Co istotne z punktu widzenia interesu wierzyciela, w przypadku roszczenia o zapłatę kary umownej, nie ma on obowiązku wykazywania powstania szkody w jego majątku i jej wysokości – w przeciwieństwie do roszczenia o zapłatę odszkodowania, w przypadku którego ich wykazanie w postępowaniu sądowym jest bezwzględnie konieczne. Tym samym zastrzeżenie w umowie kary umownej wydaje się dla wierzyciela korzystne, gdyż faktycznie wzmacnia jego pozycję wobec dłużnika.

Przedawnienie kary umownej

Instytucja kary umownej została uregulowana w art. 483 i 484 kodeksu cywilnego. Przepisy te nie zawierają jednak szczegółowej regulacji w zakresie terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej. W doktrynie i orzecznictwie[1] zgodnie wskazuje się natomiast, że ze względu na akcesoryjny charakter kary umownej i jej funkcję odszkodowawczą ulega ona przedawnieniu w terminie przewidzianym dla roszczeń odszkodowawczych wynikających z określonego stosunku prawnego.

Na marginesie warto jednak zauważyć, że w praktyce, w szczególności w przypadku sporów sądowych, można się również spotkać ze stanowiskiem, że z tytułu kary umownej za opóźnienie lub zwłokę w wykonaniu zobowiązania, wierzycielowi przysługują odrębne roszczenia naliczane za każdy dzień, które stają się osobno wymagalne, a w konsekwencji – że termin przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej powinien być liczony osobno dla każdej z poszczególnych kar umownych od ustalonego w przywołany sposób dnia ich wymagalności.

Terminy i bieg przedawnienia

Zgodnie z ogólnymi regułami, podstawowy termin przedawnienia wynosi 10 lat, natomiast termin przedawnienia dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata, licząc od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 118 i 120 kodeksu cywilnego). Przywołane zasady znajdą zastosowanie m.in. w przypadku roszczeń o zapłatę kary umownej z umowy o roboty budowlane.

Należy jednak pamiętać, że w przypadku niektórych umów zastosowanie mogą znaleźć przepisy szczególne dotyczące terminu przedawnienia roszczeń i początku jego biegu np. w przypadku kary umownej za opóźnienie lub zwłokę dłużnika w wykonaniu zobowiązania z umowy o działo, gdzie termin przedawnienia wynosi 2 lata od dnia oddania dzieła, a w przypadku, gdy dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało zostać oddane (art. 646 kodeksu cywilnego). Należy jednak przy tym zwrócić szczególną uwagę, że roszczenie o zapłatę kary umownej, zastrzeżonej na wypadek wypowiedzenia umowy o dzieło, zawartej na czas oznaczony, nie jest uznawane za roszczenie wynikające z umowy o dzieło w rozumieniu art. 646 KC[2], co w konsekwencji powoduje, że przywołana reguła nie znajduje zastosowania.

Długość terminu przedawnienia determinuje umowa, będąca źródłem kary umownej. Ustalając termin przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej, należy więc przede wszystkim ustalić, w jakiego rodzaju umowie została zastrzeżona i w związku z tym – jakie przepisy znajdą zastosowanie w jej przypadku.