Unia nakłada sankcje eksportowe na Rosję i Białoruś

W związku z wojną w Ukrainie i destabilizacją sytuacji za naszą wschodnią granicą, dzień w dzień jesteśmy zasypywani toną informacji. Z natłoku wyciągamy to, co faktycznie może zmienić sytuację polskich podmiotów na rynku.  Aktów prawnych nakładających sankcje na Rosję i Białoruś wciąż przybywa, lecz w zasadzie niewiele z nich dotyczy importu z UE. Najwięcej doniesień pojawia się o planowanych sankcjach finansowych lub o wycofywaniu się wielkich spółek z Rosji. Poniższy artykuł ma za zadanie przybliżyć wszelkie zmiany.

W praktyce ograniczenia wywozowe dotyczące Rosji na ten moment są zasadniczo takie same od 2014 roku. Wciąż nie można dostarczać tam broni i materiału pokrewnego wszelkiego rodzaju, w tym pojazdów wojskowych, sprzętu paramilitarnego czy części zamiennych[1]. Nadal funkcjonuje też zakaz sprzedaży i wywozu „towarów i technologii podwójnego zastosowania” – jedyną nowością jest to, że na mocy rozporządzenia Rady (UE) 2022/355 z dnia 2 marca 2022 roku[2] zakaz ten zastosowano również do Białorusi. Pod tym określeniem kryją się produkty i technologie, które choć na pierwszy rzut oka wydają się nieszkodliwe, mają potencjał aby zostać wykorzystanymi w celach militarnych. Rada zdecydowała się podzielić je aż na 10 kategorii, a należą do nich zarówno drony, jak i uszczelki, zakres jest zatem szeroki. Warto jednak zauważyć, że obowiązujący wykaz istnieje od 2009 roku – co znaczy, że jeżeli ktoś eksportuje (lub eksportował w ciągu ostatnich paru lat) towary podlegające temu zakazowi poza Unię, musiał on uzyskać specjalne zezwolenie na obrót od Ministerstwa Rozwoju i Technologii. Aby mieć pewność, że takich produktów nie wywozimy, sam wykaz wprowadził system klasyfikacji towarów. Co prawda, niekoniecznie odpowiada on klasyfikacji przyjętej na potrzeby celne, ale w tym celu Komisja Europejska opublikowała tabelę zależności kodów[3]. Trzeba jednak wiedzieć, że czasami o zakazie lub jego braku może zdecydować użytkownik końcowy – w żadnym wypadku nie może być nim wojsko, ani osoba fizyczna czy prawna, której majątek został zamrożony (jest ich już blisko tysiąc). Mimo tego, że wykaz jest szczegółowym katalogiem, artykuł 16 pkt 3 rozporządzenia daje państwom członkowskim możliwość zawieszenia wywozu z ich terytorium produktów, które w wykazie nie widnieją. Dzieje się to pod warunkiem, że istnieją uzasadnione podejrzenia, iż okoliczności w znaczący sposób uległy zmianie, a wywóz towarów może nieść ryzyko dla bezpieczeństwa krajowego.

Od 2014 roku funkcjonuje też ograniczenie wywozu i sprzedaży do Rosji technologii odpowiednich dla przemysłu naftowego – dotyczy to głównie różnego rodzaju rur przewodowych, narzędzi do wiercenia, pomp do cieczy i ich części. Na wywóz trzeba uzyskać zezwolenie od Ministerstwa Rozwoju i Technologii. Szczegółowy wykaz towarów wraz z ich kodami CN można znaleźć w załączniku II do rozporządzenia Rady (UE) nr 833/2014[4].

Nowość pojawiła się 15 marca, na mocy rozporządzenia Rady 2022/428[5] – zakazano bowiem wywozu towarów luksusowych. Konkretny wykaz, wraz z kodami CN, znajduje się w załączniku XVIII, a zaliczono do nich m.in. alkohole, wyroby skórzane, pojazdy i ich części, ubrania, działa sztuki czy kosmetyki. Zakaz ma zastosowanie głównie do towarów, których cena za sztukę przekracza 300 EUR.

Na Białoruś, dnia 2 marca 2022 roku mocą rozporządzenia 2022/355 nałożono zakaz sprzedaży i wywozu niektórych maszyn (wykaz opublikowany jest w załączniku XIV). Zakaz ten nie dotyczy sprzedaży na użytek niewojskowy oraz dla niewojskowych użytkowników końcowych, o ile są one sprzedawane w celu wymienionym w rozporządzeniu jako wyjątek, zatem np. cele medyczne czy użytek własny osób fizycznych podróżujących na Białoruś. Dodatkowo, cel ten musi zostać stwierdzony w zgłoszeniu celnym. W rozporządzeniu dodano również zakaz sprzedaży i wywozu towarów i technologii, które mogą się przyczynić do wzmocnienia potencjału militarnego i technologicznego lub rozwoju sektora obronności i bezpieczeństwa.

W Białoruś najbardziej uderzą jednak zakazy eksportu: produktów drzewnych, cementowych oraz wyrobów z żelaza, stali i gumy. Dokładny wykaz tych towarów będzie można znaleźć kolejno w załącznikach X, XI, XII i XIII do rozporządzenia (WE) nr 765/2006[6].

Najistotniejszym problem gospodarczym jest oczywiście wyłączenie z międzynarodowego systemu SWIFT. Decyzją Rady (WPZiB) 2022/346 z dnia 1 marca 2022 roku[7], wykluczono z systemu 7 rosyjskich banków: Bank Otkritie, Novikombank, Promsvyazbank, Bank Rossiya, Sovcombank, VNESHECONOMBANK (VEB) i VTB Bank. Sam system służy do wymiany informacji pomiędzy bankami: pozwala uzyskiwać i rejestrować cyfrowe pokwitowania transakcji w stosunkowo szybkim czasie (do 2 godzin; po wykluczeniu może się on wydłużyć dwa, a nawet trzy razy). Warto jednak zauważyć, że jego rola jest przede wszystkim informacyjna. Odcięcie od systemu oznacza utrudnienia i opóźnienia transakcji, ale nie zatrzymuje ich w sposób absolutny. Nadal można je wykonywać, a potwierdzenia wysłać chociażby za pomocą wiadomości e-mail czy faksu. Płatności przez jakiś czas mogą być opóźnione, jednak niekoniecznie musi to być sankcja o charakterze długotrwałym. Z pewnością jednak jest odcięcie od systemu ma poważne znaczenie wizerunkowe i psychologiczne. Stawia bowiem poważany znak zapytania w zakresie wiarygodności partnera ze wschodu i kreuje niepewność co do realizacji płatności. Na świecie istnieją co prawda inne systemy obsługujące płatności międzynarodowe, np. chiński CIPS[8] aktualnie jednak o istotnie mniejszym znaczeniu dla obrotu międzynarodowego w zachodniej części świata. Istotnym problemem może okazać się faktyczny brak wypłacalności podmiotów rosyjskich z powodu znacznego obniżenia kursu rubla. Z takim ryzykiem należy zapewne coraz bardziej się liczyć. Sankcji nie podlega największy rosyjski bank – Sbierbank – oraz Gazprombank, które pośredniczą w europejskich płatnościach za ropę i gaz. Rada wyznaczyła 10-dniowy okres karencji – zmiany funkcjonują od 12 marca.

Przepływy pieniężne z Białorusią ograniczono natomiast rozporządzeniem 2022/398[9] z dnia 9 marca. Nie można prowadzić transakcji z Bankiem Centralnym Białorusi oraz podmiotami pod jego kierownictwem, udzielać finansowania publicznego na rzecz handlu z Białorusią, przyjmowania depozytów od obywateli białoruskich oraz sprzedaży denominowanych w euro papierów wartościowych.

Powyższy opis to stan na dzień 16 marca 2022 roku. Zapowiadane są kolejne sankcje i zablokowanie pozostałych dwóch rosyjskich banków. Jak widać, większość ograniczeń dotyczy kontaktów biznesowych z osobami fizycznymi i prawnymi mającymi związek z aparatem państwowym Rosji i Białorusi. Premier Morawiecki nawołuje Komisję Europejską do wprowadzenia kolejnych pakietów ograniczeń, tym razem takich, które całkowicie pogrążą rosyjską gospodarkę, jak np. embargo na rosyjski węgiel. Dalsze konsekwencje są jednak głównie zależne od reakcji Rosji.