Wyłączenie gruntów z produkcji rolnej – nowe zasady dla rolników

W dniu 1 stycznia 2022 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych, która przewiduje zwolnienie rolników z opłaty za wyłączenie gruntów z produkcji rolnej (przy spełnieniu określonych warunków).

W zamyśle projektodawców celem ustawy było „uproszczenie procedury w zakresie podejmowania lub rozwijania przez rolników, domowników, małżonków rolników działalności nierolniczej na gruntach rolnych, w szczególności na gruntach klas I-III”. Okazuje się jednak, że nowe regulacje są nieprecyzyjne, wobec czego przewidziana procedura może okazać się – wbrew założeniom – dość skomplikowana i problematyczna.

Jak było do tej pory?

Dotychczasowe przepisy w zakresie wyłączania gruntów z produkcji rolniczej lub leśnej były tak skonstruowane, że nie było możliwe prowadzenie działalności nierolniczej w ramach gospodarstwa rolnego bez wcześniejszego przeznaczenia tych gruntów na cele nierolnicze w drodze miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub w przypadku jego braku w drodze decyzji o warunkach zabudowy.

Nadto, w celu rozpoczęcia innego niż rolnicze użytkowania gruntów w kolejnym etapie niezbędne było wyłączenie gruntów rolnych z produkcji. Na gruncie art. 12 ust. 1 ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych [dalej jako: „u.o.g.r.l.”] zasadą jest, że na osobie, która uzyskała zezwolenie na wyłączenie gruntów z produkcji ciąży obowiązek uiszczania określonych ustawą należności za wyłączenie oraz opłat rocznych.

Jednorazowa należność uzależniona jest od klasy, pochodzenia gleb i powierzchni wyłączanego gruntu. Opłaty roczne z kolei stanowią 10% jednorazowej należności za odrolnienie. W przypadku trwałego wyłączenia z produkcji uiszcza się je przez 10 lat, a w razie nietrwałego wyłączenia – przez okres tego wyłączenia, nie dłużej niż przez 20 lat.

Projektodawcy wskazali, że dotychczasowe regulacje znacznie utrudniały prowadzenie działalności gospodarczej – innej niż rolnicza – przy wykorzystaniu zasobu jakim jest prowadzone gospodarstwo rolne. Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu nowelizacji „osiągnięcie rozwoju przedsiębiorczości na wsi może nastąpić w dużej mierze poprzez uzupełnienie produkcyjnej działalności rolniczej inną działalnością gospodarczą, którą rolnik będzie mógł prowadzić „na miejscu” przy wykorzystaniu zasobu jakim jest gospodarstwo rolne”[1].

Co się zmieniło?

Głównym założeniem nowelizacji było zwolnienie rolników z jednorazowej należności za wyłączenie gruntu z produkcji rolnej oraz z płaconej następnie przez 10 lat opłaty rocznej, by w ten sposób zachęcić ich do podejmowania w ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego działalności gospodarczej.

Powyższy przywilej obwarowany został kilkoma warunkami. Zgodnie z dodanym do ustawy art. 12b obowiązek uiszczenia należności i opłat rocznych, nie powstaje jeżeli:

1. wyłączenie gruntów z produkcji dotyczy części gruntu rolnego pod zabudową zagrodową, którego powierzchnia nie przekracza 30% całkowitej powierzchni gruntu rolnego pod zabudową zagrodową w danym gospodarstwie rolnym, nie więcej niż 0,05 ha;
2. właściciel gruntów wyłączanych z produkcji, o których mowa w pkt 1, zobowiąże się do dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodzi zabudowa zagrodowa, składając wniosek o wyłączenie tych gruntów z produkcji.

Pierwotna wersja projektu nowelizacji zakładała, że możliwość przystąpienia do używania gruntu w celu działalności innej niż rolnicza będzie uzależniona od złożenia właściwemu staroście oświadczenia. W toku prac legislacyjnych dokonano jednak zmiany tej regulacji i ostateczna wersja ustawy nowelizującej wprowadziła inną procedurę – w myśl art. 12 ust. 3b u.o.g.r.l. osoba, która zamierza wykonywać w zabudowie zagrodowej działalność inną niż działalność rolnicza, powiadamia starostę właściwego ze względu na miejsce położenia tej zabudowy zagrodowej o zamiarze wykonywania tej działalności oraz jednocześnie składa do tego starosty wniosek o wyłączenie gruntów z produkcji rolnej, w terminie 30 dni przed dniem planowanego podjęcia tej działalności.

Do wskazanego powiadomienia należy dołączyć plan budynków i urządzeń tworzących zabudowę zagrodową w danym gospodarstwie rolnym, ze wskazaniem budynków i urządzeń, w których będzie wykonywana działalność inna niż działalność rolnicza, całkowitej powierzchni zabudowy zagrodowej oraz powierzchni, na której będzie wykonywana działalność inna niż działalność rolnicza.

Dodatkowo przepisy przewidują, że dopuszczenie możliwości używania budynków zabudowy zagrodowej na cele prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie będzie wymagało przeznaczenia tych gruntów rolnych na cele nierolnicze w trybie określonym w przepisach o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Można zastanawiać się, czy wprowadzone zmiany faktycznie zgodnie z zapowiedzią projektodawców upraszczają procedurę podejmowania działalności nierolniczej na gruntach rolnych. Jakkolwiek przepisy zwalniają rolników z konieczności uiszczania opłat za wyłączenie gruntu z produkcji, to pozostawiono obowiązek uzyskania stosownej decyzji wydawanej przez starostę. To z kolei powoduje obowiązek przeprowadzenia przez ten organ postępowania dowodowego w celu ustalenia czy zachodzą przesłanki uprawniające do skorzystania z powołanego zwolnienia.

Należy również zwrócić uwagę, że ustawodawca wprowadził dwa rodzaje pism, które winny być wniesione jednocześnie do starosty. Problem jednak polega na tym, że wniosek o wyłączenie gruntu z produkcji rolnej zgodnie z przepisami składa właściciel gruntów wyłączanych z produkcji (art. 12b ust. 1 pkt 2 u.o.g.r.l.), zaś powiadomienia o zamiarze wykonywania działalności innej niż rolnicza ma dokonywać osoba, która zamierza wykonywać w zabudowie zagrodowej takiego rodzaju działalność (czyli niekoniecznie właściciel; art. 12b ust. 3 u.o.g.r.l.). Przepisy nie rozstrzygają co w sytuacji, gdy zabraknie któregoś z powołanych pism lub nie zostaną one złożone „jednocześnie”.

Nadto, z powołanych przepisów wynika, że w sytuacji gdy działalność pozarolniczą zamierza wykonywać osoba inna niż właściciel, wniosek i powiadomienie podpisują dwie różne osoby. Z jednej strony oba te pisma – w myśl art. 12b ust. 3 u.o.g.r.l. – powinny być złożone „jednocześnie” (przez osobę, która zamierza wykonywać w zabudowie zagrodowej działalność pozarolniczą), z drugiej zaś brzmienie art. 12b ust. 1 pkt 2) ustawy zdaje się wprowadzać regulację, zgodnie z którą to zawsze właściciel składa wniosek o wyłączenie gruntów z produkcji.

Szereg powołanych wątpliwości i wewnętrzna sprzeczność przepisów uzasadniają przypuszczenie, że nowe regulacje nie przyczynią się do zapowiadanego uproszczenia procedury w zakresie podejmowania lub rozwijania działalności pozarolniczej.