Zakaz orzekania na niekorzyść w sprawach o zasiedzenie

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 października 2018 r. (sygn. III CZP 1/18) udzielił odpowiedzi na pytanie prawne, czy w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia sąd II instancji jest związany zakazem reformationis in peius co do daty nabycia prawa własności.

Sprawy o zasiedzenie

Zasiedzenie jest sposobem nabycia określonego prawa, w tym prawa własności nieruchomości, na skutek upływu czasu. Przesłankami nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie jest jej posiadanie samoistne, tj. władanie nieruchomością jak właściciel przez określony czas – 20 lat w przypadku dobrej wiary lub 30 lat w przypadku złej wiary posiadacza samoistnego.

Zasiedzenie następuje z mocy prawa, jednak w celu wykazania tytułu prawnego do nieruchomości konieczne jest legitymowanie się postanowieniem o stwierdzeniu zasiedzenia, uzyskanym w postępowaniu sądowym inicjowanym na wniosek.

We wniosku o stwierdzenie zasiedzenia należy oznaczyć m.in. datę nabycia prawa własności.

Zakaz orzekania na niekorzyść

W okolicznościach sprawy, której dotyczy przywołana uchwała, rozpoznający apelację sąd II instancji powziął wątpliwości natury prawnej, czy jest związany zakazem orzekania na niekorzyść (zakaz reformationis in peius) co do daty nabycia prawa własności i czy może ją oznaczyć w odmienny sposób niż zrobił to sąd I instancji. Sąd I instancji w postanowieniu o stwierdzeniu zasiedzenia wskazał bowiem inną datę zasiedzenia niż wynikająca z wniosku.

W dotychczasowym orzecznictwie obowiązywanie zakazu reformationis in peius w sprawach o stwierdzenie zasiedzenie nie było w pełni jednoznaczne.

Wyjaśniając, zakaz reformationis in peius ma pełnić w postępowaniu cywilnym funkcję gwarancyjną i zapewnić, że strona swoim działaniem procesowym, polegającym na wniesieniu środka odwoławczego, nie doprowadzi do pogorszenia swojej sytuacji ustalonej zaskarżonym orzeczeniem. W przypadku obowiązywania zakazu sąd rozpoznający sprawę nie może uchylić lub zmienić orzeczenia na niekorzyść wnoszącego środek zaskarżenia, o ile strona przeciwna także nie zaskarżyła rozstrzygnięcia (art. 384 k.p.c.). Pytanie, czy w związku z zakazem sąd II instancji musi przyjąć ustalenia sądu I instancji co do daty nabycia prawa własności nawet wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika co innego.

Rozstrzygnięcie SN

Sąd Najwyższy odpowiadając na przywołane pytanie prawne uznał, że w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości zakaz zmiany postanowienia na niekorzyść uczestnika postępowania wnoszącego apelację nie stoi na przeszkodzie stwierdzeniu zasiedzenia przez sąd II instancji w innej dacie niż uczynił to sąd I instancji.

Tym samym dopuścił możliwość zmiany oznaczenia daty zasiedzenia nieruchomości, w tym także na niekorzyść uczestnika postępowania.