Gospodarowanie odpadami pozostaje dość szczegółowo uregulowane za pomocą licznych przepisów o charakterze administracyjnoprawnym. Przestrzeganie tych przepisów jest najczęściej obwarowane administracyjnymi karami pieniężnymi. Jednakże zarówno w ustawie o odpadach, jak i w samym kodeksie karnym, znajdują się regulacje z zakresu prawa wykroczeń i prawa karnego, przewidujące kary już nie tylko o charakterze finansowym.
Przestępstwa odpadowe, jako poważniejsze rodzaje nieprawidłowości w gospodarce odpadami, zostały uregulowane w kodeksie karnym. Wykroczenia odpadowe, mające, przynajmniej z założenia, mniejszy kaliber szkodliwości, przewidziane zaś zostały w ustawie o odpadach. Oprócz miejsca regulacji, zasadniczą różnicą między przestępstwami a wykroczeniami odpadowymi jest grożąca za nie kara, o czym będzie mowa niżej.
Kluczową regulacją dotyczącą przestępstw odpadowych jest art. 183 kodeksu karnego. Ustawodawca zawarł w nim aż sześć różnych czynów zabronionych związanych z odpadami:
1) nieodpowiednie postępowanie z odpadami;
2) przywożenie z zagranicy substancji zagrażających środowisku;
3) przywożenie z zagranicy lub wywożenie za granicę odpadów wbrew przepisom;
4) dopuszczenie wbrew obowiązkowi do popełnienia czynów 1-3;
5) przywożenie z zagranicy lub wywożenie za granicę odpadów niebezpiecznych bez wymaganego zgłoszenia lub zezwolenia albo wbrew warunkom;
6) porzucenie odpadów niebezpiecznych w miejscu nieprzeznaczonym do ich składowania lub magazynowania.
Wszystkie powyższe czyny pozostają karalne nawet wówczas, gdy ich sprawca działa nieumyślnie.
Kary grożące za ww. przestępstwa są dość poważne. Ustawodawca przewidział za nie karę pozbawienia wolności. W przypadku czynów 1-4 jest to kara pozbawienia wolności w przedziale od 1 roku do 10 lat. Natomiast w przypadku czynów 5-6, kara pozbawienia wolności od 2 do 12 lat. Kara grożąca za popełnienie wskazanych czynów nieumyślnie jest niższa. W tym wypadku ustawodawca dopuszcza karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności od 1 miesiąca do 5 lat.
Niemniej dotkliwe niż kara wymierzona za przestępstwo odpadowe może okazać się orzeczenie oprócz kary również nawiązki, tj. obowiązku zapłaty przez skazanego określonej kwoty pieniężnej. W przypadku umyślnych przestępstw przeciwko środowisku, w tym także odpadowych, orzeczenie takiej nawiązki przez sąd jest obligatoryjne. Najniższa kwota pieniężna w ramach nawiązki może wynosić 10.000 zł. Natomiast górna granica nawiązki to aż 10 milionów złotych. Kwota ta musi zostać uiszczona przez skazanego na rzecz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Wydawać się może, że wymienione wyżej przestępstwa odpadowe to tylko pewien margines nieprawidłowości w branży odpadowej i postępowania karne o te czyny zdarzają się zupełnie wyjątkowo. Według danych opracowanych przez Komendę Główną Policji twierdzenie takie pozostawało prawdziwe jeszcze w początku lat dwutysięcznych, kiedy liczba wszczętych postępowań wynosiła mniej niż 100 rocznie. W ostatnich latach obserwujemy jednak znaczący wzrost przestępczości środowiskowej w tym również przestępstw odpadowych. Dla porównania – w 2021 r. wszczęto 515 postępowań karnych ze wspomnianego art. 183 kodeksu karnego. Na dość dobrym poziomie utrzymuje się przy tym wskaźnik wykrywalności tych przestępstw – w ostatnich latach wynosi on średnio powyżej 70%.
Źródło: Komenda Główna Policji
Jak już wspomniano, regulacje karne dotyczące nieprawidłowości w gospodarce odpadami znajdziemy również w ustawie o odpadach. Uregulowano w niej kilkanaście wykroczeń związanych ze składowaniem lub przetwarzaniem odpadów. Oczywiście, ze względu na wykroczeniowy charakter tych czynów przewidziane w ustawie kary są łagodniejsze niż te, które grożą za wspomniane wyżej przestępstwa odpadowe z kodeksu karnego. Za wykroczenia odpadowe sprawca może zostać ukarany karą grzywny, ewentualnie karą aresztu, która może wynosić maksymalnie 30 dni.
Podobnie jak w przypadku przestępstw odpadowych, wymierzona za wykroczenie kara może nie być jedyną dolegliwością. Sporym problemem dla skazanego może być wyłączenie możliwości ubiegania się przez niego o kolejne zezwolenia na przetwarzanie odpadów lub ich zbieranie. Z odmową wydania zezwolenia może się spotkać również przedsiębiorca, którego wspólnik, prokurent, członek rady nadzorczej lub członek zarządu został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za niektóre wykroczenia odpadowe.
W praktyce niejednokrotnie mogą się zdarzyć sytuacje, w których jedna i ta sama nieprawidłowość w gospodarce odpadami będzie jednocześnie wykroczeniem z ustawy o odpadach i zarazem przestępstwem z art. 183 kodeksu karnego. Sytuację taką określa się mianem zbiegu wykroczenia z przestępstwem. Może do niej dochodzić ponieważ przepisy regulujące wykroczenia, a w szczególności przestępstwa odpadowe są dość ogólne. Przykładem może tu być np. składowanie odpadów w sposób niezapewniający ochrony życia i zdrowia ludzi (wykroczenie z art. 171 ustawy o odpadach) i jednocześnie mogący zagrozić życiu lub zdrowiu tych ludzi (przestępstwo art. 183 § 1 kodeksu karnego). Sytuacja taka może skutkować prowadzeniem postępowań zarówno o popełnione przestępstwo jak i wykroczenie. Natomiast, jeżeli orzeczone zostaną kary tego samego rodzaju, wykonywana jest tylko jedna z nich, tj. kara surowsza.
Obserwujemy w ostatnich latach zaostrzenie polityki karnej państwa wobec sprawców czynów przeciwko środowisku, w tym również przestępstw i wykroczeń odpadowych. Zaostrzenie to znajduje także odzwierciedlenie w statystykach popełniania tych czynów. Okoliczności te pozwalają stwierdzić, że coraz częściej podmioty działające w branży odpadowej będą stykały się z szeroko pojętym prawem karnym – czy to na gruncie wykroczeń, czy też przestępstw. Dość prawdopodobne są również w perspektywie najbliższych lat kolejne nowelizacje przepisów dotyczących czynów przeciwko środowisku. Nowelizacje te mogą mieć na celu dalsze zaostrzenie kursu wobec sprawców omawianych przestępstw i wykroczeń. Mogą też być powodowane wprowadzaniem nowych czynów zabronionych związanych z odpadami i doprecyzowaniem tych już obecnie istniejących. W każdym jednak razie, nie ulega wątpliwości, że prawo odpadowe przestało być jedynie domeną prawa administracyjnego, a coraz częściej styka się ono z szeroko pojętym prawem karnym. Z tego też względu tak ważna jest świadomość norm obowiązujących przedsiębiorców zajmujących się gospodarowaniem odpadami, a w razie wątpliwości co ich treści czy zakresu poradzenie się specjalisty.
Dr hab. Magdalena Kowalewska-Łukuć
Prawnik w Kancelarii Filipiak Babicz Legal
Obsługujemy biznes.
Precyzyjnie.
Gospodarka odpadami
Oferta skierowana jest do przedsiębiorców prowadzących lub podejmujących działalność związaną z gospodarowaniem odpadami.
autor: Karol Danielczak
autor: Karol Danielczak
