Wykorzystanie i przejęcie środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym składowiska

Wykorzystanie środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym

Charakter funduszu rekultywacyjnego oraz możliwość jego wykorzystania wynika z art. 137 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (dalej: „u.o.”)[1]. Zgodnie z nimi fundusz rekultywacyjny może zostać wykorzystany wyłącznie na cele zamknięcia i rekultywacji, oraz nadzoru, w tym monitoringu, składowiska odpadów. Z tego względu, w cenie za przyjęcie odpadów na składowisko odpadów uwzględnia się odprowadzane na fundusz rekultywacyjny środki w wysokości wystarczającej do pokrycia kosztów, prowadzenia, w tym zamknięcia i rekultywacji, oraz nadzoru, w tym monitoringu składowiska odpadów (art. 137 ust. 2 zd. 2 w zw. z ust. 1 u.o.).

Fundusz rekultywacyjny może mieć formę odrębnego rachunku bankowego, rezerwy lub gwarancji bankowej (art. 137 ust. 3 u.o.).[2] Funduszem rekultywacyjnym zarządza zarządzający składowiskiem odpadów, który może wykorzystać środki zgromadzone na tym funduszu dopiero z dniem, gdy decyzja o wyrażeniu zgody na zamknięcie składowiska odpadów albo decyzja o zamknięciu składowiska odpadów stała się ostateczna (art. 137 ust. 4 u.o.).

W kontekście przywołanych regulacji prawnych wskazać należy, że ich treść budzić może niekiedy wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza w kontekście odesłania w art. 137 ust. 2 u.o. do ustępu 1 tego przepisu, który w ramach „prowadzenia” składowiska (a zatem także jego bieżącej eksploatacji) uwzględnia działania związane z rekultywacją i zamknięciem składowiska, co sugerować mogłoby, że tworzony przez zarządzającego składowiskiem fundusz rekultywacyjny i deponowane na nim środki pieniężne (tworzone rezerwy), obejmuje również bieżące prowadzenie instalacji.

W tym aspekcie zaznaczyć trzeba, iż jakkolwiek ustawodawca odsyła do art. 137 ust. 1 u.o., gdzie wśród kosztów znajdujących pokrycie z funduszu znalazły się koszty „prowadzenia” składowiska, tak należy mieć na uwadze wyraźne brzmienie art. 137 ust. 2 u.o, który wprost określa, realizacja których obowiązków finansowana ma być ze środków gromadzonych na funduszu rekultywacyjnym.

Wykluczone jest wykorzystanie tych środków w celu bieżącego prowadzenia składowiska również z tego powodu, że możliwość wykorzystania środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym aktualizuje się z dniem gdy decyzja o wyrażeniu zgody na zamknięcie składowiska odpadów albo decyzja o zamknięciu składowiska odpadów stała się ostateczna (art. 137 ust. 4 u.o.).

Realizacją powyższych założeń są także postanowienia § 17 rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 30 kwietnia 2013 r. w sprawie składowisk odpadów[3], w świetle którego zgromadzone środki pieniężne przeznaczone na zamknięcie składowiska, na prace rekultywacyjne, a także na stosowne czynności nadzorcze, wydatkowane winny być na podstawie i w zgodzie z postanowieniami decyzji o wyrażeniu zgody na zamknięcie składowiska, określającymi między innymi sposób i harmonogram prac związanych z zamknięciem i rekultywacją składowiska (lub jego części).

Również, z uwagi na ściśle określony sposób przeznaczenia środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym w art. 137 ust. 2 u.o., nie jest możliwe żadne gospodarowanie gromadzonymi środkami na funduszu rekultywacyjnym, np. poprzez zakup z tego funduszu obligacji czy bonów skarbowych. W odpowiedzi na interpelacje[4] Minister Klimatu i Środowiska zaznaczył, że: „w art. 137 ust. 2 ustawy o odpadach mowa jest o gromadzeniu w funduszu środków pieniężnych na realizację obowiązków związanych z zamknięciem, rekultywacją, nadzorem, w tym monitoringiem. Środki pieniężne są gotówką w kasie oraz depozytem płatnym na żądanie. W związku z powyższym celem przepisu prawa nie jest umożliwienie lokowania środków zgromadzonych w ramach funduszu rekultywacyjnego przez zarządzającego składowiskiem odpadów w instrumenty rynku pieniężnego lub kapitałowego takie jak bony skarbowe czy obligacje.”

Poszukując charakteru funduszu rekultywacyjnego, w kontekście poczynionych dotąd rozważań wskazać należy, iż zgromadzenie środków pieniężnych z przeznaczeniem na pokrycie wydatków związanych stricte z realizacją działań w zakresie zamknięcia, rekultywacji, nadzoru, w tym monitoringu składowiska odpadów stanowi o jego istocie jako funduszu celowego.

Przejęcie środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym przez inny podmiot

Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 137 ust. 2 i 5 u.o. zarządzanie funduszem rekultywacyjnym, w tym gromadzenie środków na ten fundusz, dokonywane jest przez zarządzającego składowiskiem odpadów. Dlatego też fundusz rekultywacyjny jest ściśle związany z podmiotem zarządzającym składowiskiem odpadów.

Z przepisu art. 152 ust. 1 i 2 u.o wynika, że przejście środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym następuje z mocy prawa z dniem uzyskania tytułu prawnego do dysponowania całą nieruchomością, na której jest zlokalizowane składowisko odpadów, wraz ze wszystkimi instalacjami i urządzeniami związanymi z prowadzeniem tego składowiska przez podmiot, który w trybie art. 151 u.o.  uzyskał decyzję o przeniesieniu praw i obowiązków wynikających z decyzji związanych z prowadzeniem składowiska odpadów. Przejście środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym zależy zatem od zmiany zarządzającego składowiskiem odpadów przeprowadzonej w sposób wskazany w art. 151 u.o.

Z uwagi na immanentne związanie funduszu rekultywacyjnego ze statusem zarządzającego składowiskiem odpadów, nie jest możliwe odrębne (w oderwaniu o statusu zarządzającego składowiskiem odpadów) przeniesienie czynnością prawną funduszu rekultywacyjnego, w szczególności poprzez podział spółki w trybie art. 531 § 2 Kodeksu spółek handlowych lub sprzedaż przedsiębiorstwa w trybie art. 55(1) i art. 55(2) Kodeksu cywilnego, co szerzej opisano w tym artykule. 

Należy zaznaczyć również, że przejście środków zgromadzonych na funduszu rekultywacyjnym na nowy podmiot w drodze zmiany zarządzającego składowiskiem nie ma żadnego wpływu na możliwość wydatkowania środków z tego funduszu. Fundusz ten nie traci charakteru celowego z uwagi na zmianę zarządzającego składowiskiem odpadów. Nowy zarządzający składowiskiem odpadów będzie zobowiązany do spełnienia wszystkich obowiązków zarządzającego składowiskiem odpadów, w tym związanych z gromadzeniem i wykorzystaniem środków znajdujących się na funduszu rekultywacyjnym (wynikających z przepisów prawa oraz decyzji związanych ze składowiskiem).

[1] t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1587 z późn. zm.

[2] W aspekcie formy, jaką, zgodnie z art. 137 ust. 3 u.o., przyjmować ma fundusz rekultywacyjny, w literaturze w wątpliwość poddaje się wskazywanie przez ustawodawcę na formę „rezerwy” i „gwarancji bankowej”, w szczególności wobec brzmienia pozostałych przepisów wskazujących na obowiązek „gromadzenia środków”, czy „zarządzania funduszem” – tak np. K. Karpus, [w:] Ustawa o odpadach, Komentarz, (red.) B. Rakoczy, LexisNexis, Warszawa 2013 r., s. 382;

[3] t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1902

[4] Interpelacja nr 40854 w sprawie możliwości lokowania środków pieniężnych pochodzących z funduszu rekultywacyjnego, o którym mowa w art. 137 ust. 2 ustawy o odpadach, sejm IX kadencji, https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/interpelacja.xsp?typ=INT&nr=40854&view=null