Co w ściekach piszczy, czyli praktycznie o odprowadzaniu ścieków. Cz. 3 – Kiedy ścieki przemysłowe spełniają wymagane warunki?

Niniejszy artykuł jest kolejnym z cyklu poświęconemu odprowadzaniu ścieków. W poprzedniej publikacji z tej serii przeanalizowaliśmy zasady oceny jakości ścieków komunalnych lub bytowych. Tym razem skupimy uwagę na ściekach przemysłowych[1] przedstawiając zasady, według których ocenia się, czy spełniają one wymagane warunki.

Podstawa prawna

Sposób oceny jakości ścieków przemysłowych, podobnie jak zasady oceny jakości ścieków komunalnych i bytowych, określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 12 lipca 2019 r. w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego oraz warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu do wód lub do ziemi ścieków, a także przy odprowadzaniu wód opadowych lub roztopowych do wód lub do urządzeń wodnych^[2].

Ścieki przemysłowe – kiedy spełniają wymagane warunki?

Podobnie jak w przypadku ścieków komunalnych i bytowych, spełnianie warunków przez ścieki przemysłowe zależy od tego, czy zawartość poszczególnych substancji zanieczyszczających w pobranych próbkach ścieków (średnich dobowych, średnich miesięcznych lub średnich rocznych – w zależności od substancji) mieści się w normach wyznaczonych przez rozporządzenie z 2019 r.

Próbka średnia dobowa to próbka pobrana na potrzeby ustalania wartości substancji zanieczyszczających[3] powstała ze zmieszania próbek cząstkowych pobranych w okresie doby w odstępach wynoszących maksymalnie dwie godziny, proporcjonalnych do przepływu. Próbka średnia miesięczna to wartość substancji zanieczyszczających ustalona poprzez obliczenie średniej arytmetycznej z wyników badań próbek średniodobowych z okresu danego miesiąca. Wartość średnią roczną natomiast ustala się na podstawie średniej arytmetycznej ze wszystkich wartości średnich dobowych zmierzonych w okresie roku.

Ogólną zasadą jest, że ścieki przemysłowe nie powinny zawierać substancji zanieczyszczających w ilościach przekraczających najwyższe dopuszczalne wartości określone w załączniku nr 4 do rozporządzenia.

Przede wszystkim zawartość substancji zanieczyszczających wymienionych w tabeli I w załączniku nr 4 do rozporządzenia z 2019 r. (tabela odnosi się do substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego, takich jak m. in. rtęć, kadm czy związków metanu lub benzenu) w średniej dobowej oraz średniej miesięcznej próbce ścieków przemysłowych nie może przekraczać wartości maksymalnych określonych w tej tabeli[4].

Prawodawca nie określił w tym zakresie żadnych odstępstw ani szczegółowych zasad oceny jakości ścieków, w związku z czym wartości wymienionych w tej tabeli należy przestrzegać „na sztywno”.

Jeżeli natomiast chodzi o substancje zanieczyszczające wyszczególnione w tabeli II w załączniku nr 4 (obejmującej pozostałe substancje zanieczyszczające, takie jak np. zawiesina ogólna, BZT₅, ChZT_Cr, azot ogólny, fosfor ogólny, siarczany, chlorki czy węglowodory ropopochodne oraz wskaźniki: pH i temperaturę), to przepisy rozporządzenia z 2019 r. zawierają w tym zakresie nieco bardziej szczegółowe uregulowania.

Po pierwsze, konieczne jest, aby wartości wszystkich substancji zanieczyszczających wymienionych w tabeli II w załączniku nr 4 do rozporządzenia nie przekraczały najwyższych dopuszczalnych wartości co najmniej w czterech z sześciu kolejnych średnich dobowych próbkach.

Jest to istotna zmiana w porównaniu z poprzednim stanem prawnym, bowiem przepisy obowiązujące poprzednio – rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2014 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego[5] stawiało taki warunek jedynie w stosunku do substancji zanieczyszczających, dla których nie przewidziano odrębnych, szczegółowych zasad.

W aktualnym stanie prawnym powyższy warunek obowiązuje więc niezależnie od tego, czy dla danej substancji wprowadzono szczególne zasady oceny. 

Takie szczegółowe warunki wprowadzono dla azotu ogólnego i fosforu ogólnego. Mianowicie zawartość tych substancji nie może przekroczyć najwyższych dopuszczalnych wartości, określonych w tabeli II w załączniku nr 4 do rozporządzenia, w próbce średniej rocznej.

Ponadto, każda wartość temperatury i pH „zmierzona ręcznie lub automatycznie w okresie doby w odstępach nie większych niż dwie godziny” nie może przekraczać najwyższych dopuszczalnych wartości, określonych w tabeli II w załączniku nr 4 do rozporządzenia z 2019 r. Pomiar powinien odbywać się w tym samym miejscu, w którym ścieki są odprowadzane do wód lub do ziemi.

W tym miejscu warto zauważyć, iż powyższa zasada może nastręczać pewnych problemów interpretacyjnych, bowiem część organów Wód Polskich, właściwych w sprawach wydawania pozwoleń wodnoprawnych na wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi, stoi na stanowisku, iż jej realizacja sprowadza się do prowadzenia pomiarów co dwie godziny codziennie przez cały rok. Użyte przez prawodawcę sformułowanie „w okresie doby” interpretowane jest w tym przypadku jako odniesienie do każdej doby w ciągu roku., co z kolei prowadzi do wniosku, iż pod tymi słowami kryje się de facto pomiar ciągły.

Jakkolwiek literalne brzmienie § 8 ust. 4 pkt 3 rozporządzenia z 2019 r. może poniekąd potwierdzać taką interpretację, tak przeciwko takiemu sposobowi rozumowania przemawia fakt, iż prawodawca wprowadził expressis verbis obowiązek prowadzenia ciągłego pomiaru pH i temperatury wyłącznie w odniesieniu do ścieków z oczyszczania gazów odlotowych z termicznego przekształcania odpadów, co nakazuje sądzić, iż „pomiar ciągły” stanowi odrębną, prawnie unormowaną częstotliwość prowadzenia pomiarów.

Alternatywą dla opisanej powyżej interpretacji jest przyjęcie, iż sformułowanie „w okresie doby” odnosi się do każdej doby, w której pobierana jest próbka średniodobowa celem oznaczenia zawartości pozostałych substancji zanieczyszczających. Niestety, również i ten wariant interpretacyjny nie jest wolny od wątpliwości, bowiem prawodawca, ustanawiając obowiązek pobierania próbek ścieków przemysłowych minimum raz na dwa miesiące wprost wyłączył spod niego pomiary poziomu pH i temperatury.

Na marginesie należy zaznaczyć, iż przepisy rozporządzenia z 2019 r. konsekwentnie wyłączają pH i temperaturę spod obowiązku pobierania jakichkolwiek próbek – wynika to z faktu, iż pomiar pH odbywa się bezpośrednio w miejscu odprowadzania ścieków do wód lub do ziemi przy pomocy odpowiedniej aparatury pomiarowej bez konieczności pobierania próbek do badań laboratoryjnych.

Jednakże za przyjęciem interpretacji, wedle której pomiar pH i temperatury odbywa się przy okazji poboru próbek średnich dobowych celem oznaczenia zawartości pozostałych substancji zanieczyszczających, przemawia praktyka organów Inspekcji Ochrony Środowiska – w ramach prowadzonych czynności kontrolnych inspektorzy zwykle sprawdzają wyniki pomiarów ww. wskaźników zawarte w treści sprawozdań z badań średnich dobowych próbek ścieków[6].

Przyjęcie takiego sposobu postępowania ma także swój wymiar praktyczny – gdyby podmioty wprowadzające ścieki przemysłowe do wód lub do ziemi prowadziły pomiary poziomu pH i temperatury co 2 godziny przez cały rok, wówczas inspektorzy Inspekcji Ochrony Środowiska, kontrolując tylko jeden podmiot, musieliby weryfikować po 4380 wyników jednostkowych dla każdego ze wskaźników (w sumie 8760 wyników) za każdy roczny okres obowiązywania pozwolenia wodnoprawnego.

W ocenie autorów artykułu bliższy zamysłowi prawodawcy wydaje się być drugi z opisanych powyżej wariantów. Trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której inspektorzy Inspekcji Ochrony Środowiska, prowadząc kontrolę w zakresie przestrzegania przepisów dot. gospodarki wodno-ściekowej mieli analizować blisko 9 tysięcy jednostkowych wyników pomiarów. W takim przypadku kontrole WIOŚ byłyby znacznie dłuższe niż obecnie.

Końcowo należy zaznaczyć, że przepisy rozporządzenia z 2019 r. przewidują pewne odstępstwo od opisanych powyżej norm (za wyjątkiem dotyczących poziomu pH i temperatury) – ścieki przemysłowe spełniają bowiem wymagane warunki, jeżeli wartości substancji zanieczyszczających w próbce średniej dobowej niespełniającej norm nie przekraczają dopuszczalnych wartości o więcej niż o:

• 100% dla wartości substancji zanieczyszczających określonych w lp. 3-10, 13-18 i 59 w tabeli II w załączniku nr 4 do rozporządzenia (w tym takich substancji jak np.: zawiesina ogólna, BZT₅, ChZT_Cr, ogólny węgiel organiczny, chlorki, siarczany);
• 50% dla wartości substancji zanieczyszczających określonych w lp. 19-58 w tabeli II w załączniku nr 4 do rozporządzenia (w tym m. in.: chrom, arsen, ołów, fluorki, węglowodory ropopochodne, lotne węglowodory aromatyczne).

W następnym artykule z tej serii przybliżymy Państwu zasady, wedle których ocenia się przestrzeganie warunków pozwolenia wodnoprawnego w rocznym okresie jego obowiązywania.

[1] Dla zachowania przejrzystości niniejszego artykułu pominięto wątki dot. ścieków przemysłowych pochodzących ze stacji uzdatniania wody, ścieków przemysłowych biologicznie rozkładalnych, wód z odwodnienia zakładów górniczych, ścieków oczyszczanych w procesie odwróconej osmozy oraz ścieków z oczyszczania gazów odlotowych z termicznego przekształcania odpadów, jak również pominięto wątek dopuszczalnych ilości substancji zanieczyszczających wyrażonych w jednostkach masy przypadających na jednostkę wykorzystywanego surowca, materiału, paliwa lub powstającego produktu, które mogą być odprowadzane w ściekach przemysłowych, w jednym lub więcej okresach

[2] Dz. U. z 2019 r. poz. 1311; w treści artykułu także jako „rozporządzenie z 2019 r.”

[3] Z wyjątkiem ustalania wartości odczynu (pH) i temperatury – te wskaźniki, choć są traktowane na gruncie rozporządzenia z 2019 r. jak substancje zanieczyszczające, mierzone są w inny sposób, w ramach którego nie następuje pobór próbek średnich dobowych

[4] Pełna treść rozporządzenia z 2019 r. wraz z omawianym załącznikiem dostępna pod adresem: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190001311

[5] Dz. U. z 2014 r. poz. 1800 (dalej jako „rozporządzenie z 2014 r.”)

[6] Należy przy tym wyjaśnić, iż o ile wyniki badań ścieków pod kątem zawartości poszczególnych substancji prezentowane są jako średnia obliczona ze wszystkich 12 próbek cząstkowych, tak prezentacja wyników pomiarów pH i temperatury w ramach tych sprawozdań wygląda w ten sposób, że wskazuje się wartość zmierzoną w każdym z pomiarów jednostkowych wykonanych co dwie godziny dla każdego ze wskaźników z osobna