Ochrona zabytków to również ochrona zabytkowych drzew

Nie ulega wątpliwości, że ochrona zabytków wiąże się z koniecznością uzyskiwania określonych zgód i decyzji konserwatora zabytków na prowadzenie różnego rodzaju prac przy zabytkach lub w ich otoczeniu.

Nie inaczej jest w przypadku zabytkowych form zaprojektowanej zieleni. Co do zasady prowadzenie prac przy zabytku wymaga pozwolenia konserwatorskiego na podstawie art. 36 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków[1], z kolei usunięcie drzewa lub krzewu zezwolenia na usunięcie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody[2].

Sytuacja zabytków powiązanych z zielenią nie jest jednak uregulowana jednolicie i trzeba być szczególnie ostrożnym. Inaczej traktowane są pomniki przyrody, inaczej zabytki nieruchome (nieruchomości wpisane indywidulnie do rejestru) oraz obszarowe wpisy (np. układy urbanistyczne). Szczególną formą zabytku nieruchomego są z kolei parki, ogrody i inne formy zaprojektowanej zieleni (art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. 6 u.o.z.). Zwracamy uwagę na te ostatnie, jako, że ustawodawca zdecydował się je poddać podwójnej ochronie, zarówno na gruncie ustawy o ochronie zabytków, jak i o ochronie przyrody.

W zależności od sytuacji i przedmiotu wpisu do rejestru zabytków, zastosowanie będą miały inne podstawy prawne:

Nieruchomość wpisana do rejestru zabytków

Usunięcie drzewa z nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków podlega regulacji ustawy o ochronie przyrody. Jednak aby uwzględnić konieczność ochrony wartości zabytkowych, a zarazem potrzebę fachowej wiedzy w tym zakresie, organem wydającym zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu jest w takim przypadku wojewódzki konserwator zabytków (art. 83a ust. 1 in fine u.o.p.). Zadaniem konserwatora zabytków w postępowaniu jest ocena zarówno walorów zabytkowych jak i względów ochrony przyrody.

Nieruchomość objęta „wpisem obszarowym” do rejestru zabytków

Wątpliwości budziła kwestia drzew i krzewów znajdujących się na tzw. obszarowych wpisach do rejestru zabytków – historycznych układach urbanistycznych i ruralistycznych czy zespołach budowlanych (art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.z.).

Przede wszystkim obszarowy wpis do rejestru zabytków nie oznacza, że każdy obiekt znajdujący się na tym obszarze zostaje wpisany do rejestru. Niemniej prowadzenie prac na obszarze objętym takim wpisem podlega kontroli konserwatora, co powinno dotyczyć również drzew i krzewów. Celem wpisów obszarowych jest nie tylko ochrona układów ulic i budynków, ale również krajobrazu, a stan przyrody bez wątpienia wpływa na jego postrzeganie.

Ostatecznie uchwała składu 7 sędziów NSA z dnia 19 października 2015 r. sygn. II OPS 3/15 przesądziła, że organem właściwym do wydania zezwolenia na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości, na której znajduje się wpisany do rejestru zabytków układ urbanistyczny, ruralistyczny lub zespół budowlany jest wojewódzki konserwator zabytków[3].

Zabytkowy park, ogród lub inna forma zaprojektowanej zieleni

Szczególną ochroną objęto jednak drzewa i krzewy znajdujące się na nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru zabytków parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni. Zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru, w tym prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu wymaga pozwolenia konserwatorskiego.

Oznacza to, że usunięcie drzew z terenu zabytkowego parku, ogrodu, innej formy zaprojektowanej zieleni, jak np. aleja wymaga nie tylko zezwolenia z ustawy o ochronie przyrody, lecz również uzyskania odrębnego pozwolenia konserwatorskiego, o którym mowa w art. 36 ustawy o ochronie zabytków, mimo iż w przypadku obu tych decyzji, organem właściwym do ich wydania jest wojewódzki konserwator zabytków[4]. Inne są jednak ramy prawne ich uzyskania.

Rozważając brzmienie przepisu art. 36 ust. 1 pkt 1 u.o.z. można dojść do mylnego wniosku, iż obejmuje on jedynie usunięcie drzewa w wyniku prowadzonych prac konserwatorskich, restauratorskich czy robót budowlanych. Jednakże, w ocenie NSA art. 36 ust. 1 pkt 1 u.o.z. wymaga pozyskania pozwolenia konserwatorskiego na każde usunięcie drzewa z nieruchomości będącej parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni wpisanym do rejestru zabytków, niezależnie czy usunięcie drzewa lub krzewu następuje w wyniku prac konserwatorskich, restauratorskich czy robót budowlanych[5].

UWAGA NA PODWÓJNĄ OCHRONĘ!

Podwójna ochrona drzew i krzewów znajdujących się na terenie parków, ogrodów lub innej formy zaprojektowanej zieleni wpisanych do rejestru zabytków (np. alei zabytkowych drzew) była wprost wskazana jako cel nowelizacji ustawy o ochronie zabytków z 2018 r.[6], która nadała obecne brzmienie pkt 1 i 11 art. 36 ust. 1 u.o.z.

W uzasadnieniu do projektu ustawy czytamy: „W wyniku wprowadzonych zmian wycinka drzew lub krzewów z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków odbywać się będzie na podstawie zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wydawanego na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody. Z wyjątkiem usunięcia drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni, nie będzie wymagała dodatkowego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wydawanego na podstawie przepisów ustawy o ochronie zabytków […] Zmienianym w art. 36 w ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków doprecyzowane zostanie, że pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga prowadzenie prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni. Jednocześnie w zmienianym pkt 11 ww. przepisu, który określa wymóg uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków na podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru, wyłączone zostanie jego zastosowanie do usuwania drzew lub krzewów z nieruchomości [podkr. aut.]”[7].

Również NSA zwrócił uwagę na cel ww. nowelizacji: „Należy także zauważyć, że wolą ustawodawcy było aby zmienianym brzmieniem art. 36 w ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków doprecyzowane zostało, że pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga prowadzenie prac polegających na usunięciu drzewa lub krzewu z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni. Natomiast w zmienianym pkt 11 ww. przepisu, który określa wymóg uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków na podejmowanie innych działań, które mogłyby prowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru, wyłączone zostało jego zastosowanie do usuwania drzew lub krzewów z nieruchomości. [podkr. aut.]”[8].

Trzeba być szczególnie ostrożnym, bo okazuje się, że nawet zwolnienie z obowiązku uzyskania zezwolenia na usunięcie drzewa na podstawie przepisów ustawy o ochronie przyrody, nie wyłącza obowiązku uzyskania pozwolenia konserwatorskiego na gruncie ustawy o ochronie zabytków[9].

Sankcje

Podstawową sankcją za usunięcie drzewa lub krzewu jest kara pieniężna określona w art. 88 ustawy o ochronie przyrody, co do zasady w wysokości dwukrotnej opłaty za usunięcie drzewa lub krzewu, o której mowa w art. 84 ust. 1 u.o.p.

W przypadku usunięcia drzew, które nie jest elementem wpisanego do rejestru zabytków parku, ogrodu lub innej formy zaprojektowanej zieleni, lecz objęte jest innym wpisem do rejestru zabytków organem właściwym do wymierzenia kary będzie wójt, burmistrz lub prezydent miasta na podstawie art. 88 ust. 1 u.o.p., mimo iż zgodnie z art. 83a ust. 1 u.o.p. organem właściwym do wydania zezwolenia na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków jest wojewódzki konserwator zabytków[10].

Natomiast w przypadku usunięcia drzewa z nieruchomości lub jej części będącej wpisanym do rejestru zabytków parkiem, ogrodem lub inną formą zaprojektowanej zieleni, oprócz odpowiedzialności na gruncie ustawy o ochronie przyrody, sankcje przewiduje również ustawa o ochronie zabytków. Wojewódzki konserwator zabytków jest właściwy do wymierzenia kary pieniężnej za podjęcie działań bez wymaganego pozwolenia konserwatorskiego na podstawie art. 107d ust. 1 u.o.z., tzn. gdy wymagane było pozwolenie konserwatorskie na usunięcie drzew lub krzewów, o którym mowa w art. 36 ust. 1 pkt 1 u.o.z.[11] Kara pieniężna nakładana jest w wysokości do 500.000 zł.

Podsumowanie

Usunięcie drzewa lub krzewu z terenu zabytkowego, i wymogów jakie należy w tym zakresie spełnić wymaga odrębnej analizy dla każdego przypadku, nie tylko pod kątem ustawy o ochronie przyrody, lecz również ustawy o ochronie zabytków, w tym decyzji o wpisie do rejestru zabytków, w przeciwnym razie sprawcy, który „zapomni” o niezbędnym pozwoleniu konserwatorskim grozi surowa kara – nawet do 500.000 zł.