Klauzula wykonania zastępczego w umowie B2B – skuteczne zabezpieczenie na wypadek opóźnienia lub niewykonania zobowiązania

W obrocie B2B niewykonanie zobowiązania w terminie, opóźnienie w realizacji prac albo faktyczne zaprzestanie wykonywania kontraktu przez wykonawcę często powodują po stronie zamawiającego poważne konsekwencje gospodarcze. Nie chodzi wyłącznie o sam fakt braku realizacji świadczenia, ale o jego dalsze skutki w postaci przestojów operacyjnych, powstania ryzyka niewykonania zobowiązań wobec własnych klientów, a także konieczność pilnego zaangażowania innego podmiotu, który przejmie realizację niezakończonych prac. Właśnie w takich sytuacjach kluczowego znaczenia nabiera konstrukcja wykonania zastępczego.

Ograniczenia ustawowego modelu wykonania zastępczego

Ustawowy model wykonania zastępczego przewidziany w polskim prawie cywilnym nie zawsze odpowiada potrzebom obrotu B2B. W praktyce oparcie się wyłącznie na przepisach kodeksowych bywa niewystarczające, a niekiedy wręcz ryzykowne. W praktyce sporów B2B źródłem problemu jest nieświadomość przedsiębiorców co do tego, w jakich wypadkach można skorzystać z instytucji wykonania zastępczego, a w szczególności jakie warunki trzeba spełnić, aby skutecznie przerzucić koszty na nierzetelnego kontrahenta. Często panuje błędne przekonanie, iż już sama zwłoka kontrahenta uprawnia do zlecenia wykonania prac podmiotowi trzeciemu w ramach wykonania zastępczego i obciążenie przedmiotowymi kosztami kontrahenta.

W przypadku braku postanowień umownych, kluczowe znaczenie mają regulacje ustawowe, w tym w szczególności art. 480 k.c. Zgodnie z § 1 przedmiotowego przepisu w razie zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania czynienia, wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, żądać upoważnienia przez sąd do wykonania czynności na koszt dłużnika. W myśl zaś § 3, w wypadkach nagłych wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, wykonać bez upoważnienia sądu czynność na koszt dłużnika lub usunąć na jego koszt to, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił. Z treści ww. przepisu wprost wynika, iż zasadą jest uzyskanie sądowego upoważnienia celem realizacji wykonania zastępczego, a samodzielne działanie wierzyciela bez uprzedniej zgody sądu ma charakter wyjątku ograniczonego do sytuacji nagłych.

„Wypadek nagły” z art. 480 § 3 k.c. – największe praktyczne ryzyko

„Wypadek nagły” nie oznacza każdej sytuacji, w której zamawiającemu zależy na czasie. Co do zasady chodzi o taki stan rzeczy, w którym zwłoka związana z koniecznością uzyskania upoważnienia sądu groziłaby powstaniem albo istotnym zwiększeniem szkody, narażałaby wierzyciela na poważne i bezpośrednie konsekwencje albo czyniłaby ochronę jego interesu iluzoryczną. Nagłym wypadkiem w rozumieniu art. 480 § 3 k.c. jest np. sytuacja awaryjna, zagrażająca życiu, zdrowiu lub powstaniem poważnej szkody[1]. Chodzi więc o sytuację, gdy wierzycielowi grozi niepowetowana strata, gdy świadczenie późniejsze utraci dla wierzyciela znaczenie lub gdy z innych uzasadnionych przyczyn nie może on czekać na prawomocne rozstrzygnięcie sądu[2].

Wobec powyższego, sam fakt, że kontrahent nie wykonał prac w terminie czy że inwestycja jest opóźniona nie zawsze wystarczy do zakwalifikowania sprawy jako „wypadku nagłego”. Właśnie tutaj pojawia się jeden z najczęstszych problemów praktycznych. Przedsiębiorcy podejmują decyzję o wykonaniu zastępczym bez wcześniejszej analizy, czy rzeczywiście działają w warunkach art. 480 § 3 k.c. Następnie, już po poniesieniu wydatków, występują z roszczeniem o zwrot kosztów, zakładając, że skoro wykonawca zawinił, to zwrot powinien być oczywisty. Tymczasem w procesie pozwany podnosi zarzut, że nie było wypadku nagłego, a powód powinien był najpierw uzyskać upoważnienie sądu. Jeżeli sąd podzieli ten zarzut, roszczenie o zwrot kosztów wykonania zastępczego na podstawie art. 480 k.c. może zostać oddalone nie dlatego, że prace nie były potrzebne albo że wykonawca zachował się prawidłowo, lecz dlatego, że zamawiający jako wierzyciel skorzystał z niewłaściwego trybu dochodzenia swoich roszczeń. Nie sposób przy tym pominąć, iż to zamawiający jako powód, w świetle art. 6 k.c. zobowiązany jest do wykazania, że konieczność wykonania zastępczego przedmiotu umowy podyktowana była tzw. nagłym wypadkiem w rozumieniu art. 480 § 3 k.c.[3].

Dlaczego umowne wykonanie zastępcze jest w umowach B2B tak ważne?

Jak wynika z powyższego, ustawowy model wykonania zastępczego należy uznać za restrykcyjny. W praktyce często brak wykazania przez zamawiającego ,,wypadku nagłego” prowadzi do oddalenia powództwa przez sąd, mimo że poniósł on koszty związane z zastępczym wykonaniem zobowiązania. Z tego względu, mając na uwadze, że przepisy art. 480 § 1 i 3 k.c. mają charakter względnie obowiązujący, a zatem strony mogą w umowie odmiennie uregulować uprawnienia wierzyciela w przypadku zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania[4], w umowach B2B warto wprowadzać postanowienia dotyczące mechanizmu wykonania zastępczego, dostosowane do specyfiki konkretnego kontraktu.

Umowne uregulowanie wykonania zastępczego pozwala bowiem stronom stworzyć mechanizm bardziej elastyczny i odpowiadający realiom danej współpracy. W praktyce oznacza to, że zamawiający może szybciej zareagować na problemy związane z realizacją umowy i ograniczyć ryzyko powstania dalszych szkód. Jest to szczególnie istotne w kontraktach, w których opóźnienie wykonawcy może prowadzić do poważnych konsekwencji gospodarczych, takich jak przestoje, utrata klientów czy nakładanie i naliczanie kar umownych przez dalszych kontrahentów.

Dobrze skonstruowana klauzula wykonania zastępczego w umowie pełni zatem przede wszystkim funkcję zabezpieczającą i tym samym stanowi realne narzędzie do ochrony interesów zamawiającego już na etapie realizacji kontraktu. Nie oznacza to jednak, że samo zamieszczenie klauzuli w umowie automatycznie przesądza o skuteczności wykonania zastępczego. Zamawiający nadal zobowiązany jest działać zgodnie z zasadami określonymi w umowie, a także mieć na uwadze obowiązek racjonalnego i proporcjonalnego korzystania z tego uprawnienia. W szczególności koszty wykonania zastępczego powinny pozostawać w uzasadnionym związku z naruszeniem po stronie wykonawcy i odpowiadać rzeczywistym potrzebom związanym z przywróceniem prawidłowej realizacji zobowiązania. Z tego względu mechanizm ten powinien być każdorazowo analizowany i dostosowywany do specyfiki konkretnego kontraktu już na etapie jego przygotowywania.

[1] Wyrok SA w Warszawie z 6.09.2005 r., VI ACa 1087/04

[2] Wyrok SA w Warszawie z 7.06.2019 r., VII AGa 1170/18

[3] Wyrok SR dla m. st. Warszawy w Warszawie z 18.07.2023 r., IX GC 1297/20

[4] Wyrok SO w Lublinie z 23.07.2015 r., II Ca 375/15