Skuteczna broń w rękach wierzyciela – czym jest przewłaszczenie na zabezpieczenie?

Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest jednym ze sposobów zabezpieczania wierzytelności, wywodzącym się jeszcze z czasów prawa rzymskiego. Co istotne brak jest ustawowej regulacji tego rozwiązania prawnego, co oznacza, że bazuje ona na art. 353¹ Kodeksu cywilnego – tj. na zasadzie swobody umów[1]. Instytucja ta, właściwie uregulowana i precyzyjnie opisana w umowie głównej może okazać się niezwykle korzystna dla wierzyciela, ponieważ będzie on mógł zaspokoić swoje roszczenia, bez rozpoczynania czasochłonnej procedury sądowej.

Najczęściej w przypadku umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie wierzyciel staje się właścicielem rzeczy z chwilą zawarcia umowy, jednocześnie zobowiązując się do zwrotnego przeniesienia jej własności na dłużnika, w przypadku spełnienia przez niego przyjętych na siebie zobowiązań umownych.

Przedmiot umowy oraz wierzytelność którą można zabezpieczyć

Zasada swobody umów, przywołana na początku artykułu, oznacza dużą swobodę stron co do konstrukcji postanowień umownych. Dotyczy to również samego przedmiotu przewłaszczenia. Zabezpieczeniu może służyć każde zbywalne prawo, począwszy od klasycznej własności rzeczy, poprzez prawa majątkowe na dobrach niematerialnych, skończywszy na różnego rodzaju zbywalnych wierzytelnościach. Przedmiotem przewłaszczenia mogą być również zbiory dóbr materialnych i niematerialnych zarówno tworzących większe całości funkcjonalnie powiązanych ze sobą w postaci przedsiębiorstw czy też gospodarstw rolnych.

Przewłaszczeniem na zabezpieczenie możemy zabezpieczyć nie tylko wierzytelności pieniężne, ale również niepieniężne. Możliwość ta istnieje nie tylko ze względu na to, że regulacje innych zabezpieczeń dopuszczają ich wykorzystanie dla zabezpieczenia wierzytelności niepieniężnych, ale również dlatego, że może dojść do przekształcenia zobowiązania niepieniężnego w pieniężne.

Konstrukcja umowy oraz jej elementy formalne

Jak wskazano powyżej, jako umowa nienazwana, nie posiada ona ustawowo określonych essentialia negotii, których spełnienie warunkowałoby jej ważność. Niemniej jednak praktyka obrotu gospodarczego wykształciła pewne podstawowe cechy charakterystyczne tej instytucji.

Wskazuje się, że istnieją dwa warianty dla tego rodzaju zabezpieczenia:

1)     umowa pod warunkiem rozwiązującym – w przypadku takiej umowy, własność danej rzeczy przechodzi na wierzyciela w momencie jej zawarcia. Jeżeli dług zostanie spłacony, w zależności od ustaleń stron: przedmiot zabezpieczenie może automatycznie wrócić do pierwotnego właściciela ewentualnie może powstać obowiązek po stronie wierzyciela do zwrotnego przeniesienia własności przedmiotu zabezpieczenia;

2)     umowa pod warunkiem zawieszającym – w tym przypadku przeniesienie własności rzeczy na wierzyciela nastąpi dopiero, gdy dłużnik nie spłaci długu.

Należy zaznaczyć, że możliwość wyboru istnieje tylko wtedy, gdy przedmiotem przewłaszczenia jest rzecz ruchoma. W przypadku nieruchomości w pierwszej kolejności należy zawrzeć umowę o bezwarunkowym przeniesieniu własności nieruchomości wraz z jednoczesnym zobowiązaniem się przez wierzyciela do zwrotnego przeniesienia własności pod warunkiem zawieszającym, gdy zabezpieczona wierzytelność zostanie spłacona.

Jak wynika z powyższego, istotnymi elementami konstrukcyjnymi tego rodzaju umowy są:  określenie celu przewłaszczenia oraz zastrzeżenie o zwrotnym przeniesieniu prawa własności w przypadku spłaty zobowiązania. Elementem odróżniającym przewłaszczenie na zabezpieczenie od umowy zbycia jest właśnie zastrzeżenie w umowie warunku, a więc zawarcie jej z zamiarem zwrotnego przeniesienia prawa własności po spełnieniu określonych przesłanek. Powyższe wynika z faktu, że celem wierzyciela zawierającego umowę o przewłaszczenie na zabezpieczenie nie jest nabycie przedmiotu przewłaszczenia, a zabezpieczenie swojej wierzytelności. Owo zastrzeżenie wskazywane jest często jako warunek konieczny dla tego rodzaju rozwiązania prawnego.

Dodatkowo, istotnym jest, aby przy wprowadzaniu w umowie tego rodzaju zabezpieczenia przewidzieć postanowienia określające sposób oraz warunki zaspokojenia się wierzyciela z przewłaszczonej rzeczy.

Wady i zalety umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie

Niewątpliwymi zaletami takiej umowy są:

1)     bezpieczeństwo oraz pewność wierzyciela co do możliwości zaspokojenia swojego roszczenia;

2)     co do zasady – brak konieczności prowadzenia postępowania sądowego, które może generować dodatkowe koszty;

3)     elastyczność i swoboda przy negocjowaniu oraz tworzeniu warunków umowy;

4)     prostota umowy pod względem formy oraz mniejsze koszty np. notarialne.

Nie jest to rozwiązanie idealne, dlatego warto zwrócić również uwagę na jego wady:

1)     brak jasnych wytycznych ustawowych co do treści takiej umowy, co może skutkować błędami formalnymi, a co za tym idzie trudnościami w dochodzeniu roszczeń;

2)     brak pełnej ochrony przed roszczeniami ze strony osób trzecich, które mają prawa do rzeczy;

3)     potencjalne komplikacje spowodowane błędami w redakcji postanowień umownych;

4)     potrzeba utrzymania i zarządzania rzeczą, będąca przedmiotem zabezpieczenia, co może wiązać się z dodatkowymi kosztami.

Podsumowanie

Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie jest jedną z możliwości zabezpieczenia swojej wierzytelności. Zaspokojenie swoich roszczeń za jej pomocą jest dużo szybsze, bardziej ekonomiczne i efektywniejsze w porównaniu do innych sposobów. Ze względu na zasadę swobody umów, strony mogą dowolnie kreować jej postanowienia, co daje im szeroką elastyczność przy formułowaniu warunków umowy. Niewątpliwe zalety przewłaszczenia na zabezpieczenie to m.in. większe bezpieczeństwo dla wierzyciela, brak konieczności prowadzenia postępowania sądowego oraz możliwość swobodnego ustalania warunków umowy. Jednakże, jak każda umowa nienazwana, wiąże się również z pewnymi ryzykami, takimi jak brak jasnych regulacji prawnych, ryzyko związane z roszczeniami osób trzecich oraz konieczność zarządzania zabezpieczoną rzeczą.

Podsumowując, umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie to efektywne i elastyczne narzędzie, które przy odpowiednim sformułowaniu może stanowić wygodne zabezpieczenie wierzytelności, jednak wymaga staranności i uwagi przy jej sporządzaniu, dlatego konstruując takie postanowienia, warto skonsultować się z profesjonalistą.