Zastrzeżenie kary umownej za odstąpienie od umowy

Sposobem na zdyscyplinowanie kontrahenta do prawidłowego wykonania ciążącego na nim obowiązku umownego jest wprowadzenie do kontraktu klauzul zawierających kary umowne. Taka możliwość została wprost przewidziana przez przepisy Kodeksu cywilnego.

Wprowadzenie do umów postanowień odnoszących się do kar umownych jest powszechną praktyką, ponieważ, co do zasady, pozwala na łatwiejsze dochodzenie odszkodowania od kontrahenta. Jednak, jak pokazuje praktyka, często postanowienia te konstruowane są w sposób nieprawidłowy, co przekłada się na skuteczność dochodzenia danej kwoty tytułem zastrzeżonej kary umownej – często mimo oczywistego niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. W takiej sytuacji wierzyciel zostaje z niewykonaną umową albo wykonaną w sposób nieprawidłowy, a dochodzenie kwoty tytułem zastrzeżonej na taki wypadek kary umownej będzie obarczone dużym ryzykiem oddalenia powództwa w całości.

Przykładem nieprawidłowo skonstruowanego postanowienia (i dość często pojawiającego się w umowach) będzie zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego np. zastrzeżenie kary umownej na wypadek braku terminowej zapłaty. Należy podkreślić, że w takim przypadku zastosowanie znajdzie instytucja odsetek, a taka klauzula byłaby sprzeczna z przepisami Kodeksu cywilnego i w konsekwencji nieważna.

Zastrzeżenie kary umownej za odstąpienie od umowy – czy zawsze skuteczne?

Co do zasady możliwe jest zastrzeżenie kary umownej na wypadek skorzystania przez jedną ze stron umowy z uprawnienia kształtującego np. odstąpienia od umowy. Jednak konstruując takie postanowienie należy mieć na uwadze zasadę opisaną powyżej tj. możliwość zastrzegania kary umownej wyłącznie w związku z naruszeniem umownych zobowiązań niepieniężnych np. niewykonanie zabudowy w umówionym terminie. Mając na względzie powyższe warto pokrótce omówić uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2019 r., sygn. akt III CZP 3/19 z uwzględnieniem stanu faktycznego, na kanwie którego powyższe rozstrzygnięcie zapadło.

Jak wynika z uzasadnienia ww. uchwały, strony były związane umową o wykonanie robót budowlano-montażowych, w której m.in. zostało przewidziane:

A. uprawienie wykonawcy do odstąpienia od umowy w sytuacji, gdy zamawiający opóźnia się z płatnością za faktury co najmniej 14 dni i mimo wezwania ich nie reguluje,

oraz

B. kara umowna na wypadek odstąpienia od umowy przez wykonawcę z przyczyn, za które odpowiedzialność ponosi zamawiający.

Wykonawca na podstawie postanowień umownych oraz wobec ziszczenia się przesłanek – odstąpił od umowy (podpunkt A) oraz wystąpił z roszczeniem względem zamawiającego o zapłatę kary umownej w wysokości 159.680,69 zł wobec odstąpienia od umowy na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi zamawiający, tj. nieterminowej płatności (podpunkt B).

W tak przedstawionym stanie faktycznym Sąd Najwyższy podjął uchwałę, wskazując, że: ,,Nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym”.

Jakie wnioski płynął ze stanowiska Sądu Najwyższego?

Sąd Najwyższy przesądził jednoznacznie o możliwości zastrzeżenia kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z tym zastrzeżeniem, że istotną rolę przy ocenie ważności takiego postanowienia będzie mieć ustalenie charakteru danego zobowiązania, tj. niepieniężny czy pieniężny. W tym drugim przypadku, zgodnie z ww. uchwałą, dochodzenie kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy w związku z niewykonaniem zobowiązania pieniężnego może wiązać się z dużym ryzykiem przegranej. Sąd Najwyższy wskazał jednoznacznie, nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia, w przypadku niewykonania zobowiązania pieniężnego.

Jak pokazuje powyższy przykład zagadnienia związane z zastrzeganiem kary umownej stanowią skomplikowaną materię, dlatego przed zawarciem umowy, warto jej postanowienia skonsultować z profesjonalistą.