Kontrola trzeźwości zleceniobiorców i usługodawców

Znowelizowane przepisy kodeksu pracy umożliwiają kontrolę trzeźwości nie tylko pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Dzieje się tak za sprawą nowej regulacji, zgodnie z którą przepisy normujące kontrolę trzeźwości pracowników i kontrolę w zakresie obecności w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu, stosuje się także do osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osób fizycznych prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą oraz do pracodawców organizujących ich pracę. Nowe rozwiązanie wprowadzone do kodeksu pracy wynika z obowiązku pracodawcy zapewnienia ww. osobom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Zgodnie bowiem z art. 304 §1 kodeksu pracy, pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 § 2, osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także osobom prowadzącym w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny rachunek działalność gospodarczą.

Jednocześnie, tj. wraz ze zmianą przepisów kodeksu pracy, zmianie uległa treść przepisów ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Dotychczasowy art. 17 tej ustawy dotyczył jedynie pracowników. Przewidywał bowiem obowiązek kierownika zakładu pracy lub osoby przez niego upoważnionej niedopuszczenia do pracy pracownika, jeżeli zachodziło uzasadnione podejrzenie, że stawił się on do pracy w stanie po użyciu alkoholu albo spożywał alkohol w czasie pracy. Na żądanie ww. osób, tj. kierownika zakładu pracy lub osoby przez niego upoważnionej lub pracownika, badanie stanu trzeźwości pracownika przeprowadzał uprawniony organ, tj. policja.

W związku ze zmianą przepisów kodeksu pracy, zmianie uległa treść art. 17 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zgodnie z jego nowym brzmieniem, przedsiębiorca niebędący pracodawcą organizujący pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy albo osoby fizyczne prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą może przeprowadzać kontrolę trzeźwości tych osób oraz kontrolę na obecność w ich organizmach środków działających podobnie do alkoholu. Zatem, brzmienie ww. przepisu jest niemal takie samo jak regulacja kodeksowa ujęta w art. 22^1h kodeksu pracy. Zgodnie z dalszą częścią art. 17 ww. ustawy, w sytuacji w nim przewidzianej stosować należy odpowiednio nowe przepisy kodeksu pracy w zakresie kontroli. 

Jednocześnie warto pamiętać o różnicach pomiędzy zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę, a realizacją zleceń przez zleceniobiorców, czy współpracą na podstawie umowy o świadczenie usług. Dlatego nie wszystkie kodeksowe przepisy regulujące kontrolę trzeźwości pracowników będzie można zastosować wprost do zleceniobiorców czy usługodawców. Przykładowa różnica dotyczy chociażby prowadzenia dokumentacji pracowniczej – w stosunku do pracowników i braku takiej dokumentacji w przypadku np. zleceniobiorców. Innym przykładem różnic jest regulamin pracy, który ustala organizację i porządek w procesie pracy oraz związane z tym prawa i obowiązki pracodawcy i pracowników. Zatem jego regulacje nie dotyczą osób fizycznych wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osób prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą. Stąd o ile kwestie dotyczące kontroli trzeźwości pracowników będą zawarte w regulaminie pracy (jeżeli u pracodawcy został ustalony regulamin pracy, gdy pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy), to zasady ww. kontroli zleceniobiorców będą musiały być ujęte w innym dokumencie. Może on przybrać np. formę odrębnego regulaminu czy zestawienia zasad kontroli mającego zastosowanie do osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Jednocześnie umowy zawarte z tymi osobami powinny odsyłać do tych zasad.

Reasumując, nowe regulacje kodeksu pracy i ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi umożliwiają podmiotom zatrudniającym m.in. osoby na podstawie umowy zlecenia, osoby na podstawie umowy o świadczenie usług, osoby na podstawie umowy o dzieło oraz osoby samozatrudnione, przeprowadzanie kontroli trzeźwości oraz kontroli na obecność środków odurzających na tych samych zasadach jak w przypadku pracowników.  Z drugiej strony, ww. osoby mają obowiązek poddania się kontrolom przeprowadzanym na zasadach takich samych, jakie są stosowane wobec  pracowników.