Pracodawcy czy pracownikowi przysługują prawa do utworu stworzonego przez pracownika? – cz. I

Wielu pracowników wykonuje pracę twórczą, której efektem są utwory w rozumieniu prawa autorskiego. W związku z tym rodzi się pytanie, któremu z podmiotów stosunku pracy, tj. pracownikowi czy pracodawcy, przysługują prawa do utworu stworzonego przez pracownika. Jest to ciekawe zagadnienie, które warto zgłębić.

Utwór pracowniczy

Aby można było zakwalifikować konkretny utwór jako utwór pracowniczy, konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek.

Pierwsza z nich dotyczy podmiotu, który stworzył utwór. Zatem, musi być nim pracownik.  Zgodnie z art. 2 kodeksu pracy, pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.

W związku z tym, jeśli utwór zostanie stworzony w wyniku czynności realizowanych przez zleceniobiorcę na podstawie umowy zlecenia lub wykonawcę dzieła na podstawie umowy o dzieło, nie będzie on stanowił utworu pracowniczego.

Druga przesłanka dotyczy okoliczności stworzenia utworu. Utwór musi powstać w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Stąd nie każdy utwór stworzony przez pracownika będzie utworem pracowniczym. Istotna jest bowiem więź pomiędzy stworzeniem utworu a realizacją obowiązków służbowych pracownika. Dlatego nawet, gdy osoba o statusie pracownika stworzy utwór w miejscu i w czasie pracy ale realizując inne czynności niż wynikające z jej obowiązków służbowych, nie będzie to utwór pracowniczy. Sąd Apelacyjny w Katowicach trafnie scharakteryzował utwór pracowniczy uznając, że nie wystarczający jest jakikolwiek związek łączący powstanie utworu ze stosunkiem pracy; niezbędne jest, aby stworzenie utworu nastąpiło „w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”. Nie jest natomiast wystarczającą podstawą do stwierdzania „pracowniczego charakteru” utworu posłużenie się w procesie twórczym urządzeniami lub materiałami należącymi do zakładu pracy, przygotowanie utworu w czasie pracy twórcy, sfinansowanie pracy twórczej przez zakład pracy lub udział w procesie twórczym innych osób zatrudnionych w tym zakładzie oraz tolerowanie przez twórcę faktu eksploatowania bez porozumienia z nim utworu przez zakład pracy (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 października 2011 r., V ACa 422/11).

Zasada nabycia przez pracodawcę praw autorskich do utworu pracowniczego  

Co do zasady, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu pracowniczego. Przejście na pracodawcę ww. praw następuje z chwilą przyjęcia przez niego utworu. Stąd, do czasu przyjęcia utworu przez pracodawcę, pozostaje on własnością jego twórcy, tj. pracownika. W związku z tym, po przyjęciu utworu przez pracodawcę, to jemu przysługują uprawnienia związane z prawami autorskimi oraz roszczenia w przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych.

W tym miejscu może zrodzić się pytanie o formę przyjęcia utworu przez pracodawcę. Otóż przepisy nie przewidują żadnych wymogów w tym zakresie. W związku z tym dopuszczalne jest chociażby dorozumiane przyjęcie utworu przez pracodawcę.

Ważne jest to, że pracownikowi nie przysługuje dodatkowe wynagrodzenie za przeniesienie na pracodawcę autorskich praw majątkowych. Jednak pracodawca może (fakultatywnie) przyznać pracownikowi dodatkowe wynagrodzenie – zależy to wyłącznie od pracodawcy.

Odstępstwa od ww. zasady

Reguła nabycia przez pracodawcę praw autorskich do utworu pracowniczego ograniczona jest do granic wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Co więcej, ustawa lub umowa o pracę może ustanawiać odmienne zasady nabycia praw autorskich do utworu pracowniczego.

Brak przyjęcia utworu pracowniczego przez pracodawcę

Pracodawca może nie przyjąć utworu pracowniczego. W tym celu powinien zawiadomić pracownika – twórcę o nieprzyjęciu utworu. Zawiadomienie pracownika może nastąpić w dowolnej formie. Ustawa przewiduje 6-miesięczny termin na to zawiadomienie. Przy czym strony stosunku pracy mogą określić inny termin. Termin ten powinien być liczony od dostarczenia utworu. Zatem, jeśli pracodawca nie złoży ww. oświadczenia o nieprzyjęciu utworu we wskazanym terminie, przyjmuje się, że został on przyjęty przez pracodawcę bez zastrzeżeń.

Własność nośnika utworu pracowniczego

Zgodnie z zasadą wyrażoną w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono. Nabycie przez pracodawcę nośnika, na którym utrwalono utwór pracowniczy, następuje z chwilą przyjęcia utworu.

Powyższa zasada może być zmodyfikowana przez strony stosunku pracy w umowie o pracę.

Odzyskanie praw do utworu pracowniczego przez pracownika

Strony stosunku pracy powinny mieć świadomość możliwości odzyskania przez pracownika praw do utworu pracowniczego.

Do utworu pracowniczego przeznaczonego do rozpowszechniania pracodawca nabywa prawa autorskie majątkowe pod warunkiem, że udostępni go najpóźniej w terminie wyznaczonym przez pracownika. W pierwszej kolejności pracodawca powinien przystąpić do rozpowszechniania utworu pracowniczego w terminie dwóch lat – licząc od daty przyjęcia utworu przez pracodawcę. Warto zaznaczyć, że w tym terminie pracodawca ma przystąpić do rozpowszechniania utworu. To oznacza, że pracodawca nie musi rozpowszechnić utworu pracowniczego w tym terminie. Istotne jest również to, że wskazany termin może być modyfikowany przez strony stosunku pracy.

Jeżeli w ww. terminie pracodawca nie przystąpi do rozpowszechniania utworu pracowniczego, pracownik – twórca może wyznaczyć pracodawcy na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu (a nie na przystąpienie do rozpowszechnienia utworu). Uchybienie dodatkowemu terminowi powoduje utratę praw autorskich do utworu pracowniczego przez pracodawcę. Stąd w takiej sytuacji pracownikowi będą przysługiwały autorskie prawa majątkowe do utworu pracowniczego.

Warto jeszcze dodać, że wraz z autorskimi prawami majątkowymi wraca do pracownika – twórcy prawo własności przedmiotu, na którym utwór utrwalono.

Podsumowanie

Przejście majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego opisane w niniejszym wpisie dotyczy ogółu pracowników. Regulacje te wynikają z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jednak warto pamiętać, że mają one charakter względny. Wiele kwestii strony stosunku pracy mogą zmodyfikować zgodnie ze swoją wolą.

Poza tym w ww. ustawie prawodawca odrębnie uregulował kwestię publikacji utworu naukowego oraz zagadnienie praw majątkowych do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Zagadnienia te zostaną omówione w kolejnym wpisie.