Ustawa o ochronie sygnalistów – Rada Ministrów przyjęła nowy projekt ustawy

Najnowszy projekt ustawy o ochronie sygnalistów został przyjęty przez Radę Ministrów dnia 2 kwietnia 2024 r. Dlatego warto już teraz zapoznać się z jego najważniejszymi założeniami.

Wdrożenie przepisów Unii Europejskiej

Konieczność wdrożenia do polskiego systemu prawnego przepisów dotyczących ochrony sygnalistów wynika z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Pomimo tego, że termin implementacji ww. przepisów upłynął 17 grudnia 2021 r., nadal trwają prace nad polskimi przepisami w tym zakresie.

Cel regulacji

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, celem ustawy ma być ochrona interesu wspólnego, dobre imię pracodawcy, ochrona współpracowników.

Sygnalista

Sygnalistą będzie osoba zgłaszająca lub ujawniająca publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Będzie nim mógł być:

• pracownik,
• były pracownik,
• pracownik tymczasowy,
• osoba świadcząca pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej,
• przedsiębiorca,
• stażysta,
• wolontariusz,
• praktykant,
• funkcjonariusz lub
• żołnierz zawodowy.

Tożsamość sygnalisty będzie zachowana w tajemnicy. Zgłoszenia będą mogły być przyjmowane również anonimowo. Sygnalista będzie działał w imię dobra wspólnego (a nie swojego własnego interesu).

Sygnalista będzie podlegał ochronie od chwili dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego, pod warunkiem że miał uzasadnione podstawy sądzić, że ujawniona informacja będzie prawdziwa w momencie dokonywania zgłoszenia lub ujawnienia i że stanowi informację o naruszeniu prawa.

Działania odwetowe

Z uwagi na ryzyko narażenia sygnalisty na działania odwetowe (szykany), ustawa ma zapewnić mu ochronę. Wobec sygnalisty nie będą mogły być podejmowane działania odwetowe ani próby lub groźby zastosowania takich działań. Do takich działań odwetowych ustawodawca zaliczy m. in.:

1)      odmowę nawiązania stosunku pracy;

2)      wypowiedzeniu lub rozwiązaniu bez wypowiedzenia stosunku pracy;

3)      obniżenie wysokości wynagrodzenia;

4)      wstrzymanie awansu albo pominięcie przy awansowaniu;

5)      przeniesienie na niższe stanowisko pracy;

6)      zawieszenie w wykonywaniu obowiązków pracowniczych lub służbowych;

7)      niekorzystną zmianą miejsca wykonywania pracy lub rozkładu czasu pracy;

8)      nałożenie kary;

9)      mobbing;

10)   dyskryminację.

Na pracodawcy będzie spoczywał ciężar dowodu, że podjęte działanie (np. jedno z powyższych) nie będzie działaniem odwetowym.

Sygnalista będzie uprawniony do wystąpienia z roszczeniem o odszkodowanie lub zadośćuczynienie. Wysokość ww. odszkodowania ma być nie niższa niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w poprzednim roku.

Z kolei osoba, która poniosła szkodę z powodu świadomego zgłoszenia lub ujawnienia publicznego nieprawdziwych informacji przez sygnalistę, ma prawo do odszkodowania lub zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych od sygnalisty, który dokonał takiego zgłoszenia lub ujawnienia publicznego.

Procedura zgłoszeń wewnętrznych

Na pracodawcy będzie ciążył obowiązek opracowania procedury zgłoszeń wewnętrznych obejmującej m.in.:

1)      wewnętrzną jednostkę lub osobę upoważnioną do przyjmowania zgłoszeń;

2)      sposoby przekazywania zgłoszeń przez sygnalistę;

3)      bezstronną wewnętrzną jednostkę lub osobę upoważnioną do podejmowania działań następczych, włączając w to weryfikację zgłoszenia wewnętrznego i dalszą komunikację z sygnalistą;

4)      tryb postępowania z informacjami o naruszeniach prawa zgłoszonymi anonimowo;

5)      obowiązek potwierdzenia sygnaliście przyjęcia zgłoszenia wewnętrznego;

6)      obowiązek podjęcia działań następczych;

7)      maksymalny termin na przekazanie sygnaliście informacji zwrotnej.

Tym niemniej projekt ustawy nie przewiduje obowiązku dokonywania zgłoszeń.

Zgłoszenia zewnętrzne

Niezależnie od powyższego, projekt ustawy przewiduje tzw. zgłoszenia zewnętrzne przyjmowane przez Rzecznika Praw Obywatelskich albo organ publiczny. Sygnalista będzie mógł dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez uprzedniego dokonania zgłoszenia wewnętrznego.

Wejście w życie nowych przepisów

Ustawa wejdzie w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia tekstu ustawy (z wyjątkiem m.in. przepisów regulujących zgłoszenia zewnętrzne, które wejdą w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy).

Ocena systemu ochrony sygnalistów

Zgodnie z informacją przekazaną przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przyjęcie ustawy o ochronie sygnalistów nie będzie równoznaczne z zakończeniem prac nad systemem ochrony sygnalistów w Polsce – Za dwa lata Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przeprowadzi ewaluację systemu ochrony sygnalistów*.

Ze względu na to, że ww. założenia nowej ustawy stanowią projekt przyjęty przez Radę Ministrów, będzie on w dalszej kolejności procedowany w Sejmie. Stąd możliwe są jego zmiany, o których będziemy Państwa na bieżąco informowali.