Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej – wszystko, co należy wiedzieć

NIEZBĘDNIK HRowca i Kadrowca:  

Nowe uprawnienie pracownicze polegające na możliwości zwolnienia z pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych, weszło w życie 26 kwietnia 2023 r. Zatem pracownicy mogą z niego korzystać już ponad 8 miesięcy.  W związku z tym, że wciąż pojawiają się wątpliwości w zakresie stosowania nowej regulacji, poniżej przybliżę jej najważniejsze elementy.

Istota zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej

Pracownik jest uprawniony do skorzystania ze zwolnienia od pracy, jeżeli jego natychmiastowa obecność jest niezbędna w pilnej sprawie rodzinnej spowodowanej chorobą lub wypadkiem z powodu działania siły wyższej.

Wymóg działania siły wyższej oznacza, że zdarzenie wymagające natychmiastowej obecności pracownika było nagłe i niemożliwe do przewidzenia. W związku z tym trzeba podkreślić, że omawiane uprawnienie pracownicze dotyczy  sytuacji niespodziewanych.

Osoby uprawnione do skorzystania ze zwolnienia z powodu siły wyższej

Uprawnienie to przysługuje pracownikowi, czyli osobie zatrudnionej na podstawie:

• umowy o pracę,
• powołania,
• wyboru,
• mianowania lub
• spółdzielczej umowy o pracę (zgodnie z definicją pracownika zawartą w art. 2 kodeksu pracy).

Wobec tego osoby zatrudnione na innej podstawie, tj. na podstawie umów cywilnoprawnych, nie mogą skorzystać z uprawnienia ze zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej. W związku z tym zleceniobiorcy czy usługodawcy nie przysługuje ww. uprawnienie.

Wymiar zwolnienia od pracy

Zwolnienie to przysługuje w wymiarze 2 dni roboczych lub 16 godzin pracy.

O sposobie wykorzystania zwolnienia od pracy (tj. w dniach lub godzinach) w danym roku kalendarzowym decyduje pracownik w pierwszym wniosku o udzielenie takiego zwolnienia złożonym w danym roku kalendarzowym.

W przypadku godzinowego korzystania ze zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej pojawiają się wątpliwości co do możliwości udzielenia tego zwolnienia na niepełną godzinę. W takim przypadku konieczne bowiem okaże się zaokrąglenie w górę lub w dół niepełnej godziny. To z kolei wiąże się z wypłatą wynagrodzenia za pełną godzinę – w tej sytuacji albo pracownik otrzyma wynagrodzenie za nieprzepracowany czas (minuty zaokrąglone w górę do pełnej godziny) albo nie otrzyma wynagrodzenia za przepracowane minuty (minuty zaokrąglone w dół do pełnej godziny). Wobec tego pracodawcy rekomendują pracownikom korzystanie z pełnych godzin zwolnienia.

Termin złożenia wniosku

Pracownik składa wniosek najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. W praktyce pojawiają się wątpliwości dotyczące sytuacji, gdy pracownik z dużym wyprzedzeniem złoży wniosek o zwolnienie z pracy z powodu działania siły wyższej. Takie działanie wydaje się sprzeczne z istotą omawianego zwolnienia, które dotyczy sytuacji nadzwyczajnych, nagłych i niemożliwych do przewidzenia.

Forma wniosku

Przepisy nie wprowadziły żadnych wymogów co do formy wniosku o zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej. W związku z tym, wniosek można złożyć zarówno w postaci elektronicznej (np. poprzez sms lub e-mail) jak i papierowej. Z uwagi na to, że zwolnienie dotyczy sytuacji nagłych, wprowadzenie wymogu dochowania konkretnej formy wniosku mogłoby być uznane za sprzeczne z ideą tego zwolnienia i mogłoby utrudniać korzystanie z tego uprawnienia przez pracowników.

Treść wniosku

Nie ma szczegółowych wytycznych dotyczących treści wniosku o zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej. Jedynie w pierwszym wniosku składanym w danym roku kalendarzowym pracownik wskazuje sposób wykorzystania tego zwolnienia w tym roku (w dniach lub godzinach).

Wysokość wynagrodzenia

W okresie zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia. Oblicza się je jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy.

Pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy

Zwolnienie od pracy udzielane w wymiarze godzinowym, dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika. Niepełną godzinę zwolnienia od pracy zaokrągla się w górę do pełnej godziny.

Zwolnienie z powodu siły wyższej a urlop na żądanie

Zwolnienie z powodu siły wyższej nie jest urlopem na żądanie. Przepisy dotyczące urlopu na żądanie nie uległy zmianie. W związku z tym uprawnienie do urlopu na żądanie pozostało bez zmian. Zatem pracownik nadal może skorzystać z urlopu na żądanie, przewidzianego w Kodeksie pracy.

Jednocześnie warto pamiętać o różnicach pomiędzy urlopem na żądanie a zwolnieniem od pracy z powodu siły wyższej, w tym o różnych przesłankach korzystania z tych uprawnień, czy różnego wynagrodzenia. Co do zasady urlop na żądanie jest urlopem wypoczynkowym, za który przysługuje pełne wynagrodzenie. Z kolei, jak to zostało wskazane już powyżej, analizowane zwolnienie przysługuje z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest niezbędna natychmiastowa obecność pracownika.

Podsumowując należy pamiętać o tym, że zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej jest odrębnym uprawnieniem przysługujących pracownikom, którego nie należy mylić z innymi prawami pracowniczymi. A zasady korzystania z niego wynikają wprost z kodeksu pracy.