Fakty na wagę złota, czyli o ciężarze dowodu w procesie cywilnym

Decydując się na dochodzenie swoich roszczeń przed sądem, trzeba się do procesu dobrze przygotować. Samo przedstawienie swoich racji nie jest wystarczające – należy je również skutecznie udowodnić. Etap postępowania dowodowego często sprawia stronom trudności, zwłaszcza w zakresie ustalenia, kto jest zobowiązany do wykazania określonych faktów procesowych.

Takie są fakty

Zgodnie z art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Przez fakt rozumie się wycinek rzeczywistości, który może być zarówno stanem świata zewnętrznego, jak i przejawem ludzkiego życia wewnętrznego (co ma znaczenie np. dla ustalenia wad oświadczeń woli czy też dobrej lub złej wiary). Oceny, czy dany fakt jest istotny dla sprawy czy też nie, należy każdorazowo dokonywać przez pryzmat podstaw faktycznej i prawnej powództwa. Tym samym to podstawa materialnoprawna powództwa (a więc przepis prawa materialnego, w oparciu o który jest formułowane żądanie pozwu) określa rodzaj i zakres okoliczności faktycznych istotnych dla wystąpienia skutku określonego w tymże przepisie prawa.

Ciężar dowodu – po czyjej stronie jest piłeczka

Skoro dla wykazania zasadności dochodzonego roszczenia, konieczne jest jego udowodnienie, wydawałoby się, że obowiązek dowodzenia spoczywa zawsze i w każdym przypadku na powodzie. Nic jednak bardziej mylnego: kluczowe znaczenie z punktu widzenia ustalenia ciężaru dowodu ma art. 6 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.), który stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Z analizy cytowanego przepisu należy wyprowadzić wniosek, że obowiązek udowodnienia danego faktu, a więc przysłowiowa piłeczka, nie zawsze jest po stronie powoda. Wszystko zależy od podnoszonych i rozstrzyganych w procesie kwestii faktycznych i prawnych. Tym samym można wyróżnić kilka rodzajów faktów. Strona, która w postępowaniu twierdzi o istnieniu prawa czy obowiązku, musi więc wykazać istnienie tzw. faktów prawotwórczych, a więc takich, które wywołują określone skutki prawne (np. fakt zawarcia umowy). W takim przypadku druga strona będzie „odbijać piłeczkę” w postaci tzw. faktów prawotamujących bądź faktów prawoniweczących. Pierwszy z rodzajów faktów powoduje, że fakt prawotwórczy nie wywołał skutku prawnego, np. ugoda jest nieważna z uwagi na istniejącą wadę oświadczenia woli. Z kolei fakty prawoniweczące mają na celu wykazanie, że skutki prawne faktów, które próbuje w procesie udowodnić przeciwnik, ustały, np. umowa została w całości wykonana.

Zmiana rozkładu ciężaru dowodu

Choć co do zasady ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wywodzi z faktu skutki prawne, w pewnych sytuacjach dochodzi do jego odwrócenia. Wynika to z przepisów szczególnych, w których ustawodawca nałożył obowiązek udowodnienia przeciwieństwa danego faktu na stronę kwestionującą jego istnienie.

Taka zmiana ma miejsce przede wszystkim w przepisach, w których ustawodawca posługuje się formułą „domniemywa się” (np. art. 466 k.c. i domniemanie zapłaty należności ubocznych wynikające z pokwitowania zapłaty dłużnej sumy), czy też „chyba że” (np. art. 471 k.c., w którym ciężar wykazania okoliczności powodujących brak odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania spoczywa na dłużniku). Do zmiany rozkładu ciężaru dowodu dochodzi również w przepisach nakazujących uznanie pewnego faktu „w razie wątpliwości” (np. art. 457 k.c., zgodnie z którym termin spełnienia świadczenia oznaczony przez czynność prawną poczytuje się w razie wątpliwości za zastrzeżony na korzyść dłużnika).

Podsumowanie

Prawidłowe przygotowanie do procesu cywilnego wymaga nie tylko określenia faktów istotnych dla sprawy, ale także zrozumienia zasad rozkładu ciężaru dowodu. To na stronie, która wywodzi skutki prawne z danego faktu, spoczywa obowiązek jego udowodnienia. Należy jednak pamiętać, że w pewnych przypadkach może dojść do odwrócenia tego ciężaru. Nieprzemyślana strategia dowodowa może prowadzić do przegrania sprawy, ponieważ sąd nie jest zobowiązany do poszukiwania dowodów za strony. Dlatego kluczowe jest rzetelne przygotowanie argumentacji i odpowiednie zarządzanie materiałem dowodowym w toku postępowania.