Mediacja po nowemu. Najważniejsze zmiany w kodeksie postępowania cywilnego

Już niedługo w życie wejdzie ustawa o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Istotne zmiany nowelizacja przewiduje nie tylko co do wnoszenia pism procesowych, ale również w zakresie mediacji. Większość zmian w tym zakresie zacznie obowiązywać już 10 września 2025 r.

Wskazuje się, że mediacja stanowi skuteczne narzędzie odciążenia sądów poprzez ograniczenie liczby spraw wymagających rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym. Ze względu na to, że sprzyja ona dialogowi i daje stronom większą kontrolę nad sposobem zakończenia sporu, często jest efektywniejsza i przynosi bardziej satysfakcjonujące rozwiązania. Nowe przepisy mają sprawić, że korzystanie z mediacji będzie prostsze i bardziej atrakcyjne dla stron.

Zmiany obowiązujące od 10 września 2025 r.

Pierwszą istotną zmianą jest wprowadzenie możliwości zawierania ugód na posiedzeniach zdalnych. Podczas takiego posiedzenia będzie można zawrzeć ugodę bez złożenia podpisów przez strony, a niemożliwość tego sąd będzie stwierdzał w protokole. Jeżeli jednak protokół z mediacji oraz ugoda mediacyjna będą sporządzone w formie elektronicznej, to wówczas będą one mogły zostać podpisane przez strony za pomocą kwalifikowanego podpisu elektronicznego. Takie rozwiązanie wpłynie pozytywnie na usprawnienie (zwłaszcza zdalnych) mediacji i wyeliminuje potrzebę przesyłania między uczestnikami dokumentów w tradycyjnej formie.

Niezwykle istotna jest także zmiana art. 183⁸ § 2 k.p.c. Do tej pory mediacji nie prowadzono, jeżeli strona w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia jej postanowienia kierującego strony do mediacji nie wyraziła na nią zgody. W wyniku nowelizacji wprowadzona zostanie dorozumiana zgoda na mediację, co oznacza, że jej przeprowadzenie zależeć będzie od sprzeciwu strony zgłoszonego w ciągu tygodnia. Jeżeli natomiast strona wcześniej wyraziła zgodę na mediację, nie będzie mogła jej później cofnąć.

Mediacja w sprawach związanych z procesem budowlanym

Najbardziej znaczącą zmianą związaną z mediacjami jest nowy przepis kodeksu postępowania cywilnego tj. art. 458^3a, który zacznie obowiązywać 1 marca 2026 r.Zgodnie z nim, sąd kieruje strony do mediacji w przypadku sporów gospodarczych wynikających z umów o roboty budowlane oraz z umów bezpośrednio powiązanych z procesem budowlanym.

Wybór tych kategorii nie jest przypadkowy. Spory budowlane, tak często występujące w praktyce, należą bowiem do najbardziej złożonych. Wymagają one m.in. licznych opinii biegłych, generujących wysokie koszty i wydłużających postępowanie. Według ustawodawcy, postępowanie mediacyjne w tym zakresie pozwoli uniknąć lub znacząco je obniżyć, oferując stronom szybsze i mniej sformalizowane rozwiązanie sporu. W opinii publicznej nie brakuje jednak głosów krytyki: wskazuje się, że w praktyce na takim rozwiązaniu skorzysta tylko strona uchylająca się od zapłaty, a także, że spowoduje to jedynie odroczenie rozwiązania sporu na co najmniej kilka miesięcy.

Strona może odmówić udziału w mediacji, ale będzie się to wiązało z sankcją kosztową. Nowelizacja rozszerza bowiem katalog sytuacji, w których sąd może obciążyć stronę kosztami postępowania. Zmienione przepisy zaostrzają dotychczasowe kryterium poprzez zastąpienie „oczywiście nieuzasadnionej odmowy poddania się mediacji” formułą „nieuzasadnionej odmowy poddania się mediacji”. Takie rozwiązanie może zwiększyć skuteczność mechanizmu zachęcającego strony do udziału w mediacji.

Na sam koniec, należy wskazać, że przepis ten nie będzie miał zastosowania w:

• postępowaniu upominawczym;
• elektronicznym postępowaniu upominawczym;
• postępowaniu nakazowym.

Jeżeli jednak po wydaniu nakazu zapłaty wniesiono sprzeciw w postępowaniu upominawczym albo zarzuty w postępowaniu nakazowym, sąd skieruje strony do mediacji.

Pozostałe zmiany wchodzące w życie 1 marca 2026 r.

Ponadto, od 1 marca 2026 r. obowiązkiem mediatora będzie przekazanie stronom odpisu protokołu z mediacji prowadzonej na podstawie umowy. Wówczas, to wnioskodawca będzie zobligowany do załączenia takiego protokołu wraz z ugodą do wniosku o zatwierdzenie ugody mediacyjnej. Do tej pory taki wniosek składało się do „sądu, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy według właściwości ogólnej lub wyłącznej”. Wskazanie więc „sądu właściwego” na podstawie powyższego opisu sprawiało stronom wiele trudności. W związku z tym ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie zmiany w tym zakresie. Tym samym, od 1 marca 2026 r. wnioskodawca będzie zobowiązany zwrócić się zawsze do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zawarcia ugody, chyba że w ugodzie zostanie wskazany inny sąd rejonowy. Jeżeli brak będzie tych podstaw, właściwy będzie sąd rejonowy miejsca zamieszkania albo siedziby wnioskodawcy.

Podsumowanie

Nowelizacja ma zachęcić do częstszego korzystania z mediacji jako szybszego i mniej sformalizowanego sposobu rozwiązywania sporów. Największe zmiany odczują przedsiębiorcy z branży budowlanej, którzy będą automatycznie kierowani przez sądy do mediacji. Nie oznacza to jednak, że pozostali uczestnicy sporów nie odczują skutków nowych regulacji: z ich perspektywy istotny wpływ może mieć wprowadzenie posiedzeń zdalnych czy też dorozumianej zgody na mediację.

Czy obowiązkowa mediacja w sporach budowlanych faktycznie usprawni rozstrzyganie konfliktów? Czy raczej (jak twierdzą krytycy) wydłuży cały proces i da przewagę nierzetelnym kontrahentom? Odpowiedzi na te pytania uzyskamy dopiero w praktyce.