Ugoda ugodzie nierówna? O różnicach między ugodą sądową a pozasądową w sprawach cywilnych

Funkcjonując w codziennym świecie, nie sposób jest uniknąć sytuacji spornych, pojawiających się na tle stosunków cywilnoprawnych. Koniecznym i jedynym rozwiązaniem wydaje się skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego. Jednak zdarza się (i to wcale nie tak rzadko), że stronom udaje się osiągnąć kompromis na różnych etapach sprawy. W takich przypadkach strony, oprócz ustalenia warunków ugody, muszą sobie odpowiedzieć na jeszcze jedno ważne pytanie:

Jaki rodzaj ugody?

Strony, które chcą zawrzeć ugodę w sprawach cywilnych, mają do wyboru trzy rodzaje ugód:

1. ugodę sądową zawartą przed sądem, bądź to przed wytoczeniem powództwa w ramach postępowania pojednawczego, bądź już w toku prowadzonego postępowania rozpoznawczego,
2. ugodę pozasądową, czyli umowę ugody, uregulowaną w art. 917-918 kodeksu cywilnego (dalej także k.c.),
3. ugodę zawartą przed mediatorem w ramach postępowania mediacyjnego prowadzonego albo jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego na podstawie umowy o mediację, albo już po wystąpieniu z pozwem na podstawie postanowienia sądu o skierowaniu stron do mediacji.

W tym artykule zostaną opisane różnice pomiędzy ugodą sądową oraz pozasądową. Kwestia ugody zawartej przed mediatorem zostanie poruszona w odrębnym wpisie.

Ugoda sądowa

Co istotne, ugoda sądowa wywołuje zarówno skutki materialnoprawne, jak i procesowe. Na jej podstawie zostaje nie tylko zlikwidowany spór lub niepewność co do istniejącego stosunku prawnego (podobnie jak przy ugodzie pozasądowej, o której mowa w dalszej części wpisu). Dochodzi również, niejako automatycznie, do umorzenia postępowania sądowego z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Nie ma więc potrzeby, aby powód dodatkowo cofał powództwo.

W razie zawarcia ugody przed rozpoczęciem rozprawy przed sądem I instancji, powodowi zostanie zwrócona cała opłata od pozwu, pomniejszona o opłatę minimalną. W przypadku gdy do ugody dojdzie już na późniejszym etapie postępowania, sąd zwróci powodowi połowę opłaty od pozwu. Z kolei koszty zastępstwa procesowego znosi się wzajemnie z mocy prawa, chyba że strony odmiennie uregulują tę kwestię w ugodzie.

Najistotniejszym skutkiem zawarcia ugody przed sądem wydaje się być powstanie tytułu egzekucyjnego. W przypadku niewywiązywania się przez stronę przeciwną z warunków ugody, możliwe jest wystąpienie z wnioskiem o nadanie jej klauzuli wykonalności, a następnie wszczęcie postępowania egzekucyjnego.

Ugoda pozasądowa

Ugoda pozasądowa to nic innego jak umowa ugody, na podstawie której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać (art. 917 k.c.). Należy więc zwrócić uwagę, że na ugodę składają się wzajemne ustępstwa stron, co oznacza, że każda ze stron musi zrezygnować ze swojego dotychczasowego stanowiska. Ustępstwa nie muszą być ekwiwalentne, jednak muszą ich dokonać obie strony stosunku prawnego. Jak wynika z cytowanego przepisu, ugoda pozasądowa może obejmować istniejące już w dacie jej zawarcia kwestie sporne, jak również odnosić się do roszczeń mogących powstać w przyszłości.

Ugoda pozasądowa, jako umowa, stanowi również formę uznania długu. Ma to niebagatelne znaczenie w kontekście przedawnienia roszczeń, bowiem w razie uznania roszczenia dochodzi do przerwania biegu terminu przedawnienia.

W razie zawarcia ugody pozasądowej już na etapie prowadzenia sporu sądowego konieczne będzie, odmiennie niż to ma miejsce w przypadku ugody sądowej, cofnięcie powództwa. Należy również pamiętać, że kwestia ugody pozasądowej w sposób istotny oddziałuje na problematykę kosztów procesu. Niezależnie od tego, czy do ugody pozasądowej dojdzie przed rozpoczęciem rozprawy przed sądem I instancji, czy też w późniejszej fazie procesu, to powodowi nie zostanie zwrócona opłata od pozwu (ani w całości, ani w części). Z tego przywileju korzystają jedynie ugody sądowe oraz ugody zawarte przed mediatorem, co przesądziła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2018 r.[1] Podobnie rzecz ma się z kosztami zastępstwa prawnego. W takiej konfiguracji celowym jest uregulowanie kwestii rozliczenia kosztów procesu już w samej ugodzie.

W przeciwieństwie do ugody sądowej, ugoda pozasądowa nie stanowi tytułu egzekucyjnego. Oznacza to, że w przypadku niewywiązania się przez którąkolwiek ze stron z jej warunków, druga strona może wystąpić z roszczeniem o wykonanie umowy. Dopiero później, już po uzyskaniu orzeczenia sądu zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, można ewentualnie wystąpić z wnioskiem do komornika o wszczęcie egzekucji. Jednak w przypadku podjęcia decyzji o zawarciu ugody w formie aktu notarialnego, możliwe jest złożenie przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji (art. 777 § 1 pkt 4-6 kodeksu postępowania cywilnego). Wówczas taka ugoda będzie tytułem egzekucyjnym, który (podobnie jak ugoda sądowa) po nadaniu mu klauzuli wykonalności da podstawę do wszczęcia egzekucji.

Podsumowanie

Osiągnięcie porozumienia co do polubownego zakończenia sporu, choć nie zawsze jest łatwe, to niewątpliwie stanowi wartość dodaną. Tym niemniej, w celu zapewnienia sobie jak najpełniejszej ochrony swoich praw i interesów, wskazane jest przemyślenie wyboru rodzaju ugody, jaką ostatecznie strony zdecydują się zawrzeć. Jak wynika z omówionych wyżej cech charakterystycznych dla ugody sądowej i pozasądowej, różnice pomiędzy nimi, w szczególności w zakresie skutków, mają dosyć istotne znaczenie. Decyzję co do wyboru rodzaju ugody należy więc podejmować przez pryzmat okoliczności konkretnego stanu faktycznego sprawy. Z doświadczenia wynika, że w pewnych sytuacjach, korzystniejszym jest zawarcie ugody pozasądowej. W innych zaś może się okazać, że bardziej kompleksowym sposobem zabezpieczenia interesów będzie ugoda sądowa. Dlatego też przed podjęciem ostatecznej decyzji co do rodzaju ugody warto skonsultować się z profesjonalistą.