Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej członków władz spółki na przykładzie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Zasiadanie w organach spółek kapitałowych wiąże się z pewnym obowiązkami, a w konsekwencji także z ponoszeniem odpowiedzialności. W związku z podejmowaniem określonych decyzji, często obarczonych ryzykiem czy niepewnością, członek organu spółki może – w przypadku ziszczenia się określonych przesłanek – ponosić odpowiedzialność majątkową za powstałe szkody. Obawa wystąpienia takich sytuacji nie wpływa korzystnie na proces decyzyjny menadżerów, od których dodatkowo wymaga się podwyższonej staranności działania.

Ubezpieczenie D&O

Narzędziem pozwalającym zażegnać obawy pojawiające się w czasie podejmowania istotnych z punktu widzenia spółki decyzji wydaje się zawarcie umowy ubezpieczenia członka zarządu – ubezpieczenia D&O (Directors’ and Officers’ liability insurance). Sama idea tego rodzaju ubezpieczenia narodziła się na rynku amerykańskim już w latach 30. XX wieku i stanowiła odpowiedź na konsekwencje wielkiego kryzysu z 1929 r.[1], a jego dalszy rozwój nastąpił w latach 60. i 70. ubiegłego wieku.

D&O jest ubezpieczeniem majątkowym i dobrowolnym – przepisy prawa nie nakładają na podmioty wchodzące w skład organów spółki obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Ubezpieczenie to stanowi jedno ze sposobów zabezpieczenia osób zasiadających w organach spółki kapitałowej.

Ubezpieczenie nie tylko dla zarządu

W praktyce ubezpieczenie D&O odnosi się najczęściej do członków zarządu, a więc osób wchodzących w skład organu kierującego spółkami kapitałowymi. Istnieje jednak możliwość objęcia ochroną ubezpieczeniową także członków rad nadzorczych czy komisji rewizyjnych, innych podmiotów, które są uprawnione do działania w imieniu spółki (prokurenci i pełnomocnicy), głównych księgowych, a nawet, w przypadku likwidacji spółki, likwidatorów. Ubezpieczeniem mogą być też objęci małżonek oraz spadkobierca osoby pełniącej jedną z ww. funkcji, w przypadku gdy odpowiadają oni swoim majątkiem za ich zobowiązania.

Zakres przedmiotowy

Zakres przedmiotowy ubezpieczenia D&O obejmuje co do zasady odpowiedzialność cywilną członków organów spółki, chociaż istnieje możliwość rozszerzenia ochrony ubezpieczeniowej na zaległości podatkowe oraz kary i grzywny administracyjne. Ochroną ubezpieczeniową nie można jednak objąć potencjalnej odpowiedzialności karnej.

Omawiając kwestię odpowiedzialności cywilnej członków władz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,  należy zwrócić uwagę na przepisy kodeksu spółek handlowych stanowiących źródło tejże odpowiedzialności. Jest to przede wszystkim odpowiedzialność wobec spółki (art. 293 k.s.h.), wspólnika (art. 295 k.s.h.) czy osób trzecich (art. 299 k.s.h.).

Formy umowy ubezpieczenia D&O

Umowy tego rodzaju mogą być co do zasady zawarte w dwóch formach:

1)    pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczonym (którym jest najczęściej członek zarządu),

2)    pomiędzy ubezpieczycielem a ubezpieczającym (najczęściej spółką).

W pierwszym przypadku umowa ubezpieczenia zostaje więc zawarta w imieniu i na rachunek ubezpieczonego. Popularniejsza jest jednak druga konfiguracja, kiedy to ubezpieczający, którym jest przeważnie spółka, zawiera z ubezpieczycielem umowę na rzecz osoby trzeciej, czyli ubezpieczonego, będącego najczęściej członkiem jej zarządu. Ubezpieczający (spółka) zobowiązuje się w tej umowie do zapłaty ubezpieczycielowi składki w zamian za objęcie ubezpieczonego ochroną ubezpieczeniową. Co ciekawe, w przypadku, gdy ubezpieczającym jest spółka, najczęściej w umowie ubezpieczenia jako ubezpieczonego określa się „każdoczesnego członka organu spółki” bez jego dodatkowego indywidualnego oznaczenia.

Ochrona ubezpieczeniowa, ale za jaki okres?

Zgodnie z art. 822 § 2 i 3 k.c., co do zasady ochrona ubezpieczeniowa obejmuje szkody będące następstwem przewidzianego w umowie zdarzenia, które miało miejsce w okresie ubezpieczenia, jednakże istnieje możliwość rozszerzenia ochrony ubezpieczeniowej o szkody powstałe, ujawnione lub zgłoszone w okresie trwania ubezpieczenia.

Ubezpieczenie nie obejmuje roszczeń wynikających z postępowań cywilnych, karnych lub administracyjnych wszczętych przed datą jego obowiązywania lub z okoliczności znanych ubezpieczonemu lub ubezpieczającemu, które mogą doprowadzić do wytoczenia wystąpienia na drogę sądową, a o którym ubezpieczony lub ubezpieczający nie poinformowali ubezpieczyciela.

Świadczenie ubezpieczyciela

Odpowiedzialność ubezpieczyciela może objąć nie tylko potencjalną kwotę odszkodowania, do zapłaty której będzie zobowiązany członek organu spółki w wyniku skierowanego wobec niego roszczenia, ale także koszty obsługi prawnej w danej sprawie czy koszty postępowania sądowego i pozasądowego. Co ciekawe, w niektórych umowach można spotkać również obowiązek zapłaty przez ubezpieczyciela kosztów konsultanta ds. public relations. Warto więc w momencie zawierania umowy ubezpieczenia D&O zadbać o objęcie nią jak najszerszego zakresu możliwej odpowiedzialności członka zarządu oraz wynikających z niej kosztów pobocznych. Warto dodać, że ubezpieczyciel przed zawarciem takiej umowy zbada kwestie związane z przedmiotem ubezpieczenia, takie jak dotychczasowa kondycja samej spółki czy osoba i rękojmia należytego działania członka zarządu.

Podsumowanie

Temat ubezpieczeń D&O wybrzmiewa zdecydowanie głośniej w czasach kryzysów gospodarczych, gdzie turbulencje rynkowe powodują obawy o ponoszenie odpowiedzialności za trudne i ryzykowne decyzje kadry kierowniczej. W ostatnich latach można dostrzec rosnące zainteresowanie w Polsce tego rodzajem ubezpieczeniem.

Pełnienie funkcji członka organu w spółce kapitałowej niesie za sobą istotne ryzyko prawne, które może być zabezpieczone poprzez polisę D&O. Ubezpieczenie to nie tylko chroni członków zarządu przed ryzykiem finansowym związanym z podejmowaniem decyzji, ale także wspiera proces decyzyjny poprzez zmniejszenie obaw o osobistą odpowiedzialność.