Brak obowiązku określenia końcowego terminu naliczania kar umownych oraz ich kwoty maksymalnej – uzasadnienie uchwały III CZP 16/21

W ostatnich tygodniach pojawiło się uzasadnienie do omawianej przeze mnie wcześniej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 09 grudnia 2021 r., wydanej w sprawie o sygn. akt III CZP 16/21. Pomimo iż jej sentencja wyjaśniła wątpliwości związane z przedmiotową materią, uważam że warto poświęcić kilka słów treści uzasadnienia.

Dla porządku, przypomnieć należy na wstępie treść uchwały ,,Dopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej za zwłokę w wykonaniu zobowiązania w postaci określonego procentu ustalonego wynagrodzenia umownego za każdy dzień zwłoki, nawet jeżeli nie określono końcowego terminu naliczania kary umownej ani jej kwoty maksymalnej”.

Stanowisko kontestujące ważność kar umownych, w których nie określono końcowego terminu naliczania kar umownych oraz ich kwoty maksymalnej, stanowiące przyczynę podjęcia ww. uchwały, nie było nigdy stanowiskiem dominującym, co wskazywałem w swoim wcześniejszym artykule i co dostrzegł również Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały ,,Mimo że pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 22 października 2015 r., IV CSK 687/14, nie reprezentuje dominującej linii orzeczniczej, to znalazł on odzwierciedlenie w stosunkowo licznych orzeczeniach sądów powszechnych. Dostrzec należy także znaczenie przedstawionego zagadnienia dla rozpoznania apelacji przez Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie”.

W mojej ocenie, najważniejszymi argumentami, uzasadniającymi trafne stanowisko Sądu Najwyższego, zaprezentowane w omawianej uchwale są:

1. ,,Zgodnie z art. 436 pkt 3 ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych umowa powinna określać m.in. „łączną maksymalną wysokość kar umownych, których mogą dochodzić strony”. Regulacja ta odnosi się jednak wyłącznie do stosunków prawnych regulowanych wymienioną ustawą, a co więcej – weszła w życie wraz z całą ustawą dopiero 1 stycznia 2021 r., wobec czego nie może być relewantna dla oceny umów zawartych wcześniej. Co również istotne, z obowiązywania wymienionego przepisu można wywodzić, że ustanawia on normę szczególną na tle całości systemu prawnego, gdyż w innym wypadku jego wprowadzenie trudno byłoby uznać za racjonalne. Ten ostatni argument nie ma jednak samodzielnego i rozstrzygającego znaczenia, gdyż opiera się na założeniu precyzji przepisów Prawa zamówień publicznych i ich zsynchronizowania z Kodeksem cywilnym”,
2. ,,Zobowiązanie do zapłaty kary umownej ukształtowane zgodnie z postanowieniem umownym będącym przedmiotem przedstawionego zagadnienia prawnego należy uznać za zobowiązanie ciągłe, gdyż rozmiar świadczenia zwiększa się z upływem czasu. Niezależnie od tego, czy kara umowna jest wówczas rzeczywiście płacona periodycznie, świadczenie ma charakter okresowy. Sytuacja w tym przypadku jest identyczna, jak w przypadku zobowiązania do zapłaty odsetek w razie opóźnienia ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Zapłata odsetek ma charakter świadczenia okresowego, mimo że odsetki nie są na ogół płacone w określonych odstępach czasu (zob. m.in. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149, i przywołane w niej orzecznictwo). Mimo takiego charakteru świadczenia, a co za tym idzie również charakteru zobowiązania, nie może ono wygasnąć w drodze wypowiedzenia, gdyż godziłoby to w sens istnienia zobowiązania. Artykuł 365¹ k.c. nie znajduje w takim wypadku zastosowania, gdyż nie można przyjąć, że mamy do czynienia z zobowiązaniem bezterminowym w rozumieniu tego przepisu. Brak możliwości wypowiedzenia zobowiązania przez dłużnika nie pozostaje wówczas jednak w sprzeczności z naturą stosunku zobowiązaniowego, gdyż dłużnik może zakończyć stan opóźnienia, spełniając świadczenie główne. Nawet zaś, gdy to nie nastąpi, zarówno roszczenie o spełnienie świadczenia głównego, jak i roszczenie o zapłatę odsetek, mogą ulec przedawnieniu”,
3. ,,Dopuszczalność zobowiązania do zapłaty odsetek za opóźnienie wynika z wyraźnej decyzji ustawodawcy, co oznacza, że nie można kwestionować zgodności tego rozwiązania z naturą stosunku obligacyjnego. Przemawia to za przyjęciem, że sprzeczność z naturą stosunku obligacyjnego nie występuje również w odniesieniu do postanowienia objętego przedstawionym zagadnieniem prawnym, gdyż opiera się ono na analogicznej konstrukcji prawnej. Także w tym przypadku dłużnik może zakończyć okres naliczania kar, spełniając świadczenie, z którym pozostawał w zwłoce”.

Pierwszy z wybranych argumentów dot. regulacji Prawa zamówień publicznych, jest jak najbardziej trafny. Skoro bowiem ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie szczególnej regulacji na kanwie tego aktu prawnego, uznać należy, że nie jest to norma zbędna/wynikająca z już obowiązujących przepisów prawa (Prawo zamówień publicznych odsyła przecież do Kodeksu cywilnego) – wnioskują z przeciwieństwa (a contrario), opowiedzieć się należy za stanowiskiem zaprezentowanym w przedmiotowej uchwale.

Sąd Najwyższy trafnie przyrównał omawianą problematykę do odsetek za opóźnienie, które funkcjonują w sposób analogiczny do kar za każdy dzień zwłoki. Zwrócono również uwagę na istotną kwestię możliwości zakończenia przez dłużnika stanu zwłoki, poprzez spełnienie świadczenia. Jak pisałem w poprzednim artykule ,,Tak długo bowiem jak trwa zwłoka, tak długo będą naliczane kary umowne, jednak gdy zobowiązanie zostanie wykonane – przestaną one być naliczane”. Istnienie zwłoki zależne jest bowiem od niespełnienia świadczenia przez dłużnika. Jest on obciążany karami umownymi do momentu zachowania się zgodnie z umową – zadaniem kar za zwłokę, jest przecież wymuszenie lojalności kontraktowej i zapewnienie wierzycielowi surogatu odszkodowania.

Przedmiotowa uchwała rozstrzyga w sposób rozsądny i trafny wątpliwości, spowodowane wydaniem, w mojej ocenie, nieprzemyślanego i szkodliwego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2015 r. Szczególnie warto będzie o niej pamiętać w sytuacji, gdy podstępni pełnomocnicy, posłużą się orzeczeniem z 2015 r., w celu podważenia ważności zapisów o ustanowionych karach umownych.

Z punktu widzenia Prawa zamówień publicznych, przypomnieć należy raz jeszcze, że przedmiotowa uchwała, dotyczyć będzie wyłącznie umów zawartych na kanwie starej ustawy, gdyż zgodnie z obecnie obowiązującym art. 436 pkt 3 ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych ,,Umowa zawiera postanowienia określające w szczególności: 3) łączną maksymalną wysokość kar umownych, których mogą dochodzić strony”. Omawiany problem, w prawidłowo skonstruowanych umowach w sprawie zamówienia publicznego, nie występuje.